به گزارش برنا؛ در پهنه پهناور خراسان شمالی، تاریخ بار دیگر پرده از رازهای نهفتهی خود برداشت و پژوهشهای تازهی باستانشناسان به کشف ۲۴ محوطهی پارینهسنگی انجامید.
یافتههایی که همچون ستارههایی در آسمان دانش تاریخ میدرخشند و مسیر حضور انسانهای نخستین در این سرزمین را روشن میسازند.
گذرگاه انسانهای نخستین
خراسان شمالی به سبب جایگاه جغرافیایی ویژهاش، همواره دروازهای میان فلات ایران و دشتهای آسیای مرکزی بوده است و این گذرگاه، هزاران سال پیش، میزبان گروههای شکارورز و گردآورندهای بود که در جستوجوی آب، غذا و سرپناه، رد پای خود را بر خاک این دشتها برجای گذاشتند.
اکنون پس از قرنها سکوت، خاک اسفراین و صفیآباد زبان گشوده و از حضور آن جوامع پرده برداشته است.
در میان این محوطهها، پنج مکان با شواهدی از پارینهسنگی قدیم و ابزارهای سنگی ساطورمانند متعلق به دوره پلئیستوسن میانی، شناسایی شدهاند.
این ابزارها، با ویژگیهای فنی خاص خود، یادآور مجموعههای کشفرود هستند؛ گویی انسانهای نخستین در این سرزمین، همانند همتایان خود در دیگر نقاط شمال شرق ایران به ساخت ابزارهایی برای شکار و بقا پرداختهاند.
اوج شکوفایی در پارینهسنگی میانی
اما داستان تنها به اینجا ختم نمیشود و در دورهی پارینهسنگی میانی، شمار محوطهها به ۱۳ مورد افزایش یافته است به گونه ای که حضور صنایع لوالوا در این مکانها، پیوندی روشن میان اسفراین و دیگر محوطههای شناختهشدهی فلات مرکزی و شمال شرق ایران برقرار میکند.
این ارتباط نشانگر شبکهای گسترده از تعاملات انسانی است؛ شبکهای که از دل تاریخ برمیخیزد و از همزیستی و همپیمانی گروههای انسانی حکایت دارد.
یافتهها تنها به گذشتههای دور محدود نیستند. یک محوطهی پارینهسنگی جدید و پنج محوطهی فراپارینهسنگی نیز در این دشتها شناسایی شدهاند.
این کشفیات، همچون رشتهای پیوسته، تداوم حضور انسان را از پلئیستوسن میانی تا آغاز هولوسن نشان میدهند؛ گواهی بر آنکه دشت اسفراین و صفیآباد نه تنها گذرگاه، بلکه مامن و زیستگاه انسان در طول هزاران سال بودهاند.
اهمیت این یافتههای تاریخی
این یافتهها حقیقتی مهم را آشکار میسازند: نبود مدارک پیشین از جوامع شکارورز ـ گردآورنده در خراسان شمالی نه به معنای فقدان حضور انسانی بلکه ناشی از کمبود پژوهشهای تخصصی بوده است.
اکنون که نگاه پژوهشگران به این سرزمین دوخته شده، هر گام آنان، پردهای تازه از تاریخ را کنار میزند و تصویری روشنتر از جایگاه خراسان شمالی در مطالعات پیشاز تاریخ ایران ارائه میدهد.
سرپرست اداره کل میراثفرهنگی خراسان شمالی در این باره می گوید: با وجود شواهد ارزشمند محوطههایی مانند تپه قلعهخان و تپه پهلوان، همواره این پرسش مطرح بود که دیرینگی حضور انسان در خراسان شمالی به چه دورهای بازمیگردد؛ پرسشی که تاکنون به دلیل نبود مطالعات هدفمند پارینهسنگی، بیپاسخ مانده بود.
احمد دیناری با اشاره به آغاز این مطالعات در تابستان گذشته می افزاید: در جریان این پژوهشها، دشت اسفراین و صفیآباد به عنوان نخستین مناطق هدف انتخاب شدند و نتیجه بررسیها شناسایی ۲۴ محوطه پارینهسنگی بود که بیانگر فعالیت گسترده گروههای شکارورز گردآورنده در این منطقه است.
وی تصریح می کند: بر اساس ارزیابیهای اولیه، در پنج محوطه شواهدی از پارینهسنگی قدیم و صنعت ساطور ابزار متعلق به دوره پلئیستوسن میانی شناسایی شده که از نظر ویژگیهای فنی با مجموعههای کشفرود قابل مقایسه است.
دیناری ادامه می دهد: در دوره پارینهسنگی میانی، تعداد محوطهها به ۱۳ مورد افزایش مییابد و حضور شاخص صنایع لوالوا در این محوطهها، ارتباط آنها را با محوطههای شناختهشده شمال شرق و فلات مرکزی ایران نشان میدهد.
به گفته وی، در دوره پارینهسنگی جدید نیز یک محوطه و در دوره فراپارینهسنگی پنج محوطه شناسایی شده است که این امر، تداوم سکونت انسانی در دشت اسفراین ـ صفیآباد را از پلئیستوسن میانی تا ابتدای دوره هولوسن تایید میکند.
دشت اسفراین و صفیآباد با محوطههای تازه شناساییشده خود، همچون کتابی گشوده در برابر دیدگان پژوهشگران ایستادهاند.
هر سنگ، هر ابزار و هر لایه خاک، واژهای از این کتاب است که داستان دیرین انسان را روایت میکند و امید آن است که با تداوم این پژوهشها، روزی بتوانیم نقشهای کامل از مسیرهای مهاجرت، سکونت و زندگی انسانهای نخستین در این سرزمین ترسیم کنیم؛ نقشهای که نه تنها تاریخ خراسان شمالی، بلکه تاریخ فلات ایران را غنیتر خواهد ساخت.
دوران پارینهسنگی یا پالئولیتیک (Paleolithic) قدیمیترین دوران ماقبل تاریخ انسان و فرهنگ مادی انسانی و دورانی است که در آن انسان برای نخستین بار از ابزار سنگی دستساز استفاده کرد.