به گزارش خبرنگار ادبیات برنا،عاشورا یکی از تراژیک ترین وقایع تاریخی به شمار میرود. واقعهای که درعین تلخی،شکوه و اقتدار سالار شهیدان و هفتاد و دو تن از یاران ایشان که در کربلا به شهادت رسیدند را روایت میکند. عاشورا از گذشته تا امروز همواره دستمایه نگارش آثار مختلف در قالبهای منثور و منظوم بوده است و هنرمندان زیادی ملهم از این واقعه جانسوز به ارائه آثار ماندگاری پرداختهاند.در وادی ادبیات،نخستین آثاری که دراین زمینه پدید آمدند آثار منظومی بودند که به شکل مرثیه نامه سروده و منتشر شدند.
از کسایی تا محتشم کاشانی
نخستین سوگنامه کربلا توسط کسایی مروزی شاعر کهن ادبیات پارسی سروده شد
و بعد از آن شاعرانی چون سیف فرغانی،سید بن طاوس،مولانا حسین واعظ کاشانی،محتشم کاشانی و...با الهام از واقعه عاشورا به ارائه اثر پرداختند.اما در این میان،شعر محتشم کاشانی با این درونمایه بیش از سایر مرثیه نامه ها از مولفه ماندگاری برخوردار بوده است.اهمیت شعر او در این زمینه تا جایی است که او را از مهم ترین شاعران مرثیه سرای شیعه می دانند.ترکیب بند «باز این چه شورش است»نامدار ترین مرثیه او برای کشتگان واقعه کربلا در تاریخ ادبیات کهن ایران قلمداد می شود.
داستان آن نوجوان
در دوره معاصر نیز کم نبوده اند نویسندگان و شاعرانی که با دستمایه قرار دادن واقعه عاشورا به خلق اثر پرداخته اند.قیصر امین پور یکی از آنها به شمار می رود.«ظهر روز دهم» او به زعم منتقدین ادبی از بهترین آثار او در حیطه ادبیات عاشورایی است که به روایت قهرمانی های حضرت قاسم «ع»درکربلا پرداخته است.«ظهر روز دهم»نخستین بار در سال 1364 به وسیله امین پور سروده شد و تا امروز چندین بار تجدید چاپ شد
و حتی در حدود بیست سال قبل توانست جایزه جشنواره کتاب کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را نیز از آن خود کند.
ادای دین به واقعه کربلا
اگر قرار باشد به سهم شاعران معاصر در خلق آثار عاشورایی اشاره کنیم بی تردید نام زنده یاد سید حسن حسینی دراین میان در کنار نام قیصر امین پور و دیگران
می درخشد.به ویژه «طلسم سنگ»او مشتمل بر نثرهای کوتاه او با محوریت عاشورا است که در قالب فصولی چون«چهل سال در چهار ثانیه»،«راز ماندگاری کربلا»،«تصویر نامه شقایق»،«در ذکر شام عاشورا»،«نمایی از شهادت حر»، «با چنگ های خمیده قامت»، «دست هایی از این دست»،«تنهایی امام پس از شهادت همه یاران»،«فصلی با سالار صبوران»،«با چهارمین چکاد و هفت منزل تا بهار کربلا»به نوعی در ادای دین به واقعه کربلا و مقام رفیع امام حسین «ع»سهم به سزایی داشته است.
تبلور روح حسینی
سید علی موسوی گرمارودی از دیگر شاعران ادبیات عاشورایی قلمداد می شود.به ویژه مجموعه شعر «آغاز روشنایی آینه»او که در نوع خود ترکیب بند بلندی در زمینه عاشورا به شمار می رود اثری نام آشنا در این وادی است.اگرچه، این تنها اثر او در وادی ادبیات عاشورایی نیست و گرمارودی اشعار دیگری نیز درباره امام حسین «ع»و خاندان او سروده است.ترکیب بند «آغاز روشنایی آینه»پانزده بند دارد و شاعر در هر بند به توصیف و شرح و بسط شخصیت های مختلفی که به همراه امام حسین (ع)در جریان واقعه کربلا به شهادت رسیده اند پرداخته و با این کار به گفته خود روح حماسی عاشورا را در اشعارش متبلور کرده و این تبلور را به مخاطب نیز منتقل کرده است.
همه چیز درباره حر
«بازخوانی مجلس حربن یزید ریاحی»به قلم علی معلم دامغانی یکی از چهره های برجسته ادبیات فارسی در ردیف آثار پرمایه عاشورایی تلقی می شود و آن طور که از نامش پیداست برشی از زندگی «حر»و فراز و نشیب های طی شده توسط این شخصیت تاریخی نامدار در کربلا است.مهم ترین مولفه کتاب این است که معلم آن را به سبک و سیاق تعزیه نوشته است و ترسیم احوال کوفیانی که به امام حسین (ع)خیانت کردند و او را تنها گذاشتند از پررنگ ترین بخش های این اثر به شمار
می رود.در عین حال،خود دامغانی درباره «بازخوانی مجلس حر بن یزید ریاحی»براین باور است که این شعر را ملهم از اشعار شاعرانی چون فرخی سیستانی سروده است.
این شرح بی نهایت
برخی از شاعران معاصر بر این باورند که طی سال های اخیر گرایش و توجه شاعران به سمت سرودن اشعار عاشورایی بیشتر شده است و کوشیده اند در قالب شعر آیینی به ارائه آثار زیادی بپردازند که از منظر کیفی نیز تا حدود زیادی قابل قبول بوده است.در عین حال،شعر عاشورایی به لحظ قرابت و نزدیکی با توده مردم جامعه توانسته ارتباط خوبی با مخاطبان خود برقرار کند.شاید به این خاطر که واقعه عاشورا از گذشته تا امروز همواره یکی از عناصر جدا نشدنی شیعیان بوده است.کارنامه پربار شعر عاشورایی در سال های اخیر ستایش منتقدین ادبی را نسبت به این اثر در پی داشته است و آنها شاعرانی چون موسوی گرمارودی،طاهره صفار زاده،شهریار و...را مهم ترین شاعران ادبیات آیینی معرفی کرده اند.خاصه، زنده یاد طاهره صفار زاده که با سرودن شعر «سالار صبر»در مدح صبر و رشادت های حضرت زینب (س)در وادی ادبیات آیینی نامی ماندگار از خود به جای گذاشته است.
سهم آثار پژوهشی در تبیین واقعه کربلا
صرف نظر از نگاهی اجمالی به کارنامه شعر عاشورایی،سهم ادبیات داستانی را هم در جهت ادای دین نویسندگان معاصر به واقعه کربلا نمی توان نادیده گرفت.از این ها گذشته،آثاری چون «تشنه لبان»،«قیام مختار»و...هم در ردیف کتاب های پژوهشی
و تحقیقی است که با استناد به واقعه عاشورا نوشته شده است.«تشنه لبان»یکی از مطول ترین مقتل های بلند عاشورایی برای کودکان و نوجوانان است که به وسیله حمید گروگان نوشته شده است.وی در این کتاب از 3 منظر تحلیلی، تاریخی و عاطفی به واقعه عاشورا نگاه کرده و با جستار و پژوهشی ده ساله در این زمینه کوشیده تا حوادث کربلا را با جزئیات توصیف کند.
حماسه مختار
سید ابوفاضل رضوی اردکانی نیز در اثر «قیام مختار»خود به کمک اسناد و مدارک موجود درباره ادبیات عاشورایی به روایت فرازهایی از زندگی مختار یکی از یاران و منتقمین خون به ناحق ریخته شده امام حسین (ع)در قالب چهارده فصل می پردازد.اهمیت این کتاب در وادی آثار پژوهشی تا اندازه ای است که برخی معتقدند این اثر توانسته تا حدود زیادی هاله های ابهام را از چهره مختار بزداید و در شناخت حقیقی شخصیت او نقش به سزایی داشته باشد.اگرچه،این نخستین اثر رضوی اردکانی در حیطه عاشورا نیست و او پیش از نگارش «قیام مختار»نیز به تالیف آثار دیگری چون «پیامدهای عاشورا»؛«آزاده شهید»و...نیز پرداخته است.
پرهیز از کلیشه
با این تفاسیر و بعد از مرور اجمالی آثار پدید آمده در زمینه ادبیات عاشورایی،این طور به نظر می رسد که آثار منتشر شده جز در مواردی انگشت شمار آن طور که باید از پتانسیل تاریخی بهره نگرفته اند و در برخی از آثار خاصه آثار داستانی به دلیل استفاده محدود نویسنده از این منابع،کارها به دایره کلیشه و تکرار افتاده اند.روی این اصل،ضرورت دارد نویسندگان ضمن وفادار ماندن به مقوله عاشورا برای خلق آثار پر محتوا از عناصر امروزی تری برای نوشتن وام بگیرند.
گزارش:آزاده صالحی