لابد عبارتهایی مثل «دختران این دوره زمانه» را زیاد شنیدهاید. تفاوتهای دختران امروز با مادرانشان آن قدر زیاد است که دائم در معرض مقایسه با نسل قبلی خود هستند. دیگر سخت میشود بین دختران و مادربزرگها حرف مشترکی پیدا کرد. انگار سالها فاصله بین نوع زندگی آنها وجود دارد که به این راحتی پر نمیشود. محققان هم در بررسی تغییرات اجتماعی در زندگی زنان به چنین نتایجی رسیدهاند. آنها میگویند دختران نسل جدید نسبت به مادرانشان تحرک اجتماعی صعودی داشتهاند. یعنی جایگاه اجتماعی بهتری برای خود رقم زدهاند. مادران آنها هم نسبت به مادربزرگهایشان جایگاه بهتری پیدا کرده بودند. یک تحقیق نشان داده با وجود این که نسل جدید دختران تغییرات اجتماعی مثبتی را تجربه کردهاند، در بعضی موارد نتوانستهاند تحول بزرگی ایجاد کنند.
تحرک اجتماعی یکی از عواملی است که میتواند به شناخت نابرابریهای جامعه کمک کند. نوع تحرک اجتماعی بین نسلی زنان نشان دهنده ساخت برابر یا نابرابر جامعه است و تغییر در فضای اجتماعی را نشان میدهد. حرکت رو به بالا یا رو به پایین در سلسله مراتب اجتماعی امکان ایجاد برابری زنان و مردان را در جامعه روشن میکند. این موضوع در مورد زنان، از مردان متاثر بوده و بر تحرک اجتماعی سایر افراد جامعه هم تاثیر میگذارد.
خدیجه سفیری و الهه ایمانی در پژوهشی به بررسی تحرک اجتماعی بین نسلی زنان شهرنشین تهرانی پرداختهاند. تحرک اجتماعی بین نسل دختران نسبت به مادرانشان با شاخصهایی مثل سطح تحصیلات، تعداد فرزندان، سن ازدواج، منزلت شغلی و تصمیمگیری در انتخاب همسر سنجیده شده است. نتایج نشان داد که دختران نسبت به مادران و مادربزرگهایشان دارای تحرک اجتماعی صعودی بودهاند. یعنی جایگاه اجتماعی بهتری پیدا کردهاند. میان عوامل موثر در نسل دختران، درآمد والدین مهمترین نقش را در افزایش تحرک اجتماعی داشته. در حالی که در نسل مادران نسبت به مادربزرگان آنها، سن ازدواج مهمترین نقش را ایفا میکرد.
زنانی در گروههای سنی 20-30 سال، 40-50 سال و بالای 60 سال در این تحقیق شرکت کردند. نتایج نشان داد نسل جدید در انتخاب همسر نسبت به مادرانشان آزادی عمل بیشتری دارند. 12 درصد زنان میانسال نسبت به مادرانشان تحرک نزولی داشتند و سیر منفی طی کردند در حالی که 77.5درصد صعود کردهاند و 10.5درصد خنثی بودهاند و در شرایط اجتماعی مشابه با مادرانشان ماندند. اما در بین دختران جوان فقط 9.5درصد سیر نزولی در شرایط اجتماعی نسبت به مادرانشان دیده شده است. هر چه درآمد، تحصیلات و منزلت شغلی والدین بیشتر باشد، تحرک اجتماعی دختران آنها بیشتر میشود. تحرک اجتماعی به محل سکونت هم وابسته است. هر چه مدت سکونت در تهران بین دختران بیشتر بوده، تحرک اجتماعی آنها بالاتر بوده است.
مرور نتایج تحقیق نشان میدهد در اکثر زمینهها دختران نسبت به مادرانشان تغییرات محسوسی داشتهاند. اما توزیع مشاغل در سه نسل نشان داد که هنوز خانهداری مهمترین شغل است. بعضی مشاغل دیگر میان دختران نسل جدید بیشتر از نسلهای قبلی رواج دارد. اما این شغلها شامل شغلهایی با رتبههای خیلی بالا نیست. یعنی در شغلهای حساس و مهم هنوز دختران مثل مادرانشان در سطح پایینی قرار دارند. هر چند در نسل اخیر زنان نسبت به مادرانشان تحرک اجتماعی داشتهاند ولی این تحرک در ردههای اجتماعی نزدیک به هم بوده و دختران فاصله بسیار کمی را پیمودهاند. تعداد بسیار اندکی جهش از یک نسل به نسل دیگر را تجربه کردهاند.