هرمیداس باوند: انتظار معقول در شرایط حاضر این است که مذاکرات با تحلیل اساسی و منطقی ادامه پیدا کند. اگر دغدغۀ طرفهای غربی صلحآمیز بودن فعالیتهای هستهای ایران است؛ با توجه به معاهدۀ «NPT» این قصد قابل حصول است. از سوی دیگر چنانچه پیشتر بدان اشاره کردم؛ جمهوری اسلامی ایران در حال حاضر 9 هزار سانتریفیوژ فعال دارد؛ افرادی که به صورت فنی در این زمینه تخصص دارند به خوبی میدانند که امکان دستیابی به سلاح هستهای با فعالیت این تعداد سانتیریفیوژ وجود ندارد. این نکتهای است که غربیها نیز به خوبی به آن آگاهی دارند.
اگر مایل باشید گفتگو را با شنیدن تحلیل و ارزیابی شما از روند مذاکرات هستهای در دولت یازدهم آغاز کنیم؟
پیشتر لازم است نکتهای را تشریح کنم.
مذاکرات هستهای در دولت یازدهم در شرایط و اوضاع خاصی انجام شد. کشور با تحریمهای سنگین به ویژه به صورت یکجانبه مضاعف از سوی آمریکا روبرو بود؛ این در حالی بود سوءمدیریت داخلی نیز جامعه را به بن بست؛ تنگنا و به تعبیر من لبۀ پرتگاه رسانده بود. این شرایط نامساعد داخلی و خارجی به هرحال اقتضاء میکرد که راه حلی برای این وضعیت پیدا شود.
درست در چنین شرایطی دوباره وجه جمهوریت نظام جمهوری اسلامی چارهساز شد؛ با اعلام مواضع آقای روحانی در مورد پیگیری سیاست تنشزدایی و گفتگوی سازنده در سیاست خارجی مردم بر اساس این نوید و البته وساطت مسائل دیگر از قبیل رفع فضای امنیتی کشور، آزادی زندانیان سیاسی در شرایطی که انتظار نمیرفت؛ وی را به ریاست جمهوری انتخاب کردند. مذاکرات حاکی از قصد و نیت طرفین برای حل معضل است.
اگر درست متوجه شده باشم؛ شما خواهان این هستید که بگویید به شرایطی که توافقنامۀ ژنو در آن امضاء شده باید دقت نظر داشت؟
بله دقیقاً همین است. باید در نظر داشت شرایط؛ اوضاع و احوال انجام این توافقنامه خاص بوده است. به هرحال کشور در لبۀ پرتگاه قرار داد و باید در این اوضاع و احوال خاص توافقنامۀ ژنو را مورد ارزیابی و تحلیل قرار دهیم. باید دقت داشت که قطعنامههای شورای امنیت؛ تاکنون در نوع خود بیسابقه بوده است.
بنابراین در شرایط اضطراری جامعه ایران این توافقنامه امضاء شد و در آن دو طرف تعهد کردند که تحریمها در ازای همکاری ایران به تدریج مرتفع شوند. برای مثال ما اکنون 30 قرارداد در حوزۀ انرژی داریم؛ که به حالت تعلیق درآمدهاند؛ خوب اقتضا میکرد که در این شرایط اضطراری ایران در مواضع خود تعدیل ایجاد کند. طرف مقابل هم در این زمینه حسننیت خود را نشان داده است.
خوب با لحاظ همین شرایط زمینهای؛ تحلیل شما از توافقنامۀ ژنو چیست؟
به هر حال با توجه به شرایطی که تشریح شد؛ میتوان به این توافق نمرۀ قبولی داد. باید توجه داشته باشیم که توجه به شرایط مختلف حالت برد – برد در مذاکرات به معنای 50 – 50 نیست؛ بلکه بهترین حالتی که در این مذاکرات میتواند تحقق پیدا کند 30- 70 و یا نسبتهایی از این دست هست.
دو طرف در چارچوب این توافق چه تعهداتی را پذیرفتند؟
طرف غربی پذیرفت در ازای همکاری ایران به رفع تدریجی برخی از تحریمها بپردازد. بر این اساس برخی از داراییهای بلوکه شدۀ ایران در آسیا و آسیای جنوب شرقی آزاد شد؛ ایران حق داد و ستد در زمینۀ تولیدات پتروشیمی و طلا را نیز بدست آورد. در مقابل جمهوری اسلامی ایران نیز متعهد شد؛ پروسه غنیسازی بالاتر از 20 درصد انجام ندهد و آنچه را که انجام داده تبدیل به میلههای سوخت کرده و ظرفیت غنیسازی خود را تا 5 درصد انجام دهد. دو طرف در چارچوب توافقنامۀ ژنو تعهد کردهاند که ظرف 6 ماه به اختلافات فی مابین خاتمه بدهد. به نظر میرسد ایران در حال انجام تعهدات خود است.
در حال حاضر چه موانعی پیشروی مذاکرات هستهای و توافقنامۀ ژنو باقی مانده است؟
در حال حاضر بحث عمدۀ طرفین تعداد سانتریفیوژهاست. علاوه بر مسألۀ سانتریفیوژها؛ کارخانۀ آب سنگین اراک نیز یکی دیگر از معضلات پروندۀ هستهای است.
مواضع دو طرف در این زمینه چیست؟
جمهوری اسلامی ایران اعلام میکند که 20 هزار سانتیریفیوژ دارد؛ در حالیکه طبق برآوردهای کارشناسی تنها 9 هزار سانتیریفیوژ جنبۀ عملی و کاربردی دارد. در مقابل طرف غربی مدعی است که تعداد این سانتریفیوژها باید به چند صد عدد کاهش پیدا کند.
موضع رادیکالها در آمریکا و ایران تا چه حد میتواند جریان مذاکرات و توافقنامۀ ژنو را تحت تأثیر قرار دهد؟
در هر دو کشور جناح رادیکال خواهان پیگیری جدیتری مذاکرات هستهای هستند. مشکلی در آمریکا وجود دارد این است که رفع برخی تحریمها منوط به اجازه کنگرۀ آمریکاست. مصوبات کنگرۀ آمریکا نیز بر سه نوع است؛ الف) مصوباتی که صلاحیت اجرایی آن کاملاً در اختیار رئیسجمهور است. ب) مصوبههایی که رئیسجمهور آنها را اگر به مصلحت کشور نداند؛ امضا نمیکند. ج) مصوبههایی که رئیسجمهور آمریکا ملزم به اجرای آنهاست. متأسفانه برخی از تحریمهای ایران در حوزه سوم قرار میگیرند و بنابراین رفع آن نیاز به مجوز کنگره آمریکا خواهد داشت.
از سوی دیگر حزب دموکرات آمریکا در آیندهای نزدیک با انتخابات میان دورهای مجلس روبروست. کما اینکه در حال حاضر این حزب متهم به عملکرد ضعیف در مسائل خاورمیانه است؛ با این وصف مذاکرات بدون توافق برای حزب دموکرات شکست به حساب میآید.
موضع رادیکالهای ایران؟
اگر مذاکرات و توافقنامۀ ژنو در تحقق اهداف خود با شکست روبرو شود و یا اینکه عدم توافق طرفین ناشی از اختلافنظر فاحش باشد؛ در این شرایط کسانی که موضع تلویحی نسبت به مذاکرات هستهای گرفتهاند؛ موضع دوگانهای را در پیش خواهند گرفت؛ به بیان دیگر این افراد در صورت به نتیجه رسیدن مذاکرات خواهند گفت که این ما بودیم که حمایت کردیم و در صورت شکست مذاکرات نیز میگویند ما از همان ابتدا نیز گفتیم که به طرف غربی اعتماد نداریم. آنچه رادیکالهای جمهوری اسلامی باید بدان توجه داشته باشند این است که در شرایط حاضر منافع حیاتی ایران در خطر است چراکه اگر قرار باشد تحریمهای پیشین دوباره فعال شوند و علاوه بر این تحریمهای جدید نیز اعمال شوند؛ مسائل نگران کننده خواهند بود. این همان لبه پرتگاهی است که در ابتدای گفتگو بدان اشاره کردم.
بحران اخیر عراق تا چه اندازه میتواند بر فرایند مذاکرات هستهای تأثیر بگذارد؟
به اعتقاد من بروز تحولات منطقهای، منجر به پیدایش نوعی همسویی و یا به عبارتی منافع مشترک در خاورمیانه میان ایران و امریکا شده است. اینکه طرفین چگونه از این موقعیت بهره گیرند به عوامل متعددی از قبیل درک نخبگان، شرایط ساختاری و...وابسته است.
شما در مقام یک کارشناس، آیندۀ این دور از مذاکرات هستهای را چگونه ارزیابی میکنید؟
انتظار معقول در شرایط حاضر این است که مذاکرات با تحلیل اساسی و منطقی ادامه پیدا کند. اگر دغدغۀ طرفهای غربی صلحآمیز بودن فعالیتهای هستهای ایران است؛ با توجه به معاهدۀ «NPT» این قصد قابل حصول است. از سوی دیگر چنانچه پیشتر بدان اشاره کردم؛ جمهوری اسلامی ایران در حال حاضر 9 هزار سانتریفیوژ فعال دارد؛ افرادی که به صورت فنی در این زمینه تخصص دارند به خوبی میدانند که امکان دستیابی به سلاح هستهای با فعالیت این تعداد سانتیریفیوژ وجود ندارد. این نکتهای است که غربیها نیز به خوبی به آن آگاهی دارند.
موضع روسها و رژیم صهیونیستی در قبال مذاکرات هستهای چگونه خواهد بود؟
این احتمال وجود دارد که روسها به دلیل درگیری با غرب بر سر مسألۀ اوکراین بخواهند در مسیر مذاکرات بهانهتراشی کنند و تعمداً با غرب به مخالفت و ناهماهنگی بپردازند.
موضع صهیونیستها؟
بیشترین کارشکنی در مورد مذاکرات هستهای تاکنون از سوی اسرائیل صورت گرفته است. طنز قضیه در اینجاست که کشوری که خود به سلاح هسته ای مجهز است؛ مدعی است که ایران حق دسترسی فناوری هستهای را نیز ندارد.
در پایان گفتگو با توجه به اینکه شما در سالهای دور در وزارتخارجه خدمت کردهاید؛ اگر بخواهید توصیههایی به تیم مذاکره کنندۀ هستهای داشته باشید؛ آنها چه خواهند بود؟
توصیۀ اول من این است که در مذاکرات نباید به طرف مقابل احساس شکست را تحمیل کنیم. به اصطلاح فنی هر دو طرف باید حالت «Face Saving» یا احساس حفظ حیثیت و اعتبار را برای طرف مقابل باقی بگذارند. توصیۀ بعدی من نیز این است کارگزاران سیاستخارجی جمهوری اسلامی ایران باید میان منافع حیاتی و مواضع حکومتها تفکیک قائل شوند. در طول تاریخ حکومتها از پی هم میآیند و میروند؛ اما منافع حیاتی هماره و همیشه پابرجاست و باید حفظ شوند. بنابراین در شرایط کنونی ایجاب میکند که از طریق گفتگو و تعامل؛ تنگنا و بنبست جدی که برای کشور ایجاد شده و در صورت تداوم بسیار نگرانکننده خواهد بود؛ رفع و برطرف شود.
گفتگو از محسن بیگی