زهرا وجدانی: فناوری نانو طی دو دهه اخیر به یکی از مهمترین پیشرانهای تحول در نظام سلامت و درمان در جهان تبدیل شده است؛ تحولی که نهتنها شیوه تولید دارو بلکه منطق درمان بیماریهای پیچیدهای مانند سرطان را نیز دگرگون کرده است. نانوداروها با هدف افزایش اثربخشی درمان، کاهش عوارض جانبی و هدایت هوشمند دارو به بافت هدف امروز در خط مقدم پژوهشها و سرمایهگذاریهای جهانی قرار دارند و بسیاری از آنها به استانداردهای درمانی نوین در سرطان تبدیل شدهاند. در ایران نیز همگام با این روند جهانی شرکتهای دانشبنیان متعددی در این عرصه شکل گرفتهاند که برخی از آنها موفق شدهاند علاوه بر تامین نیاز داخلی، در بازارهای بینالمللی نیز حضور پیدا کنند.
در همین چارچوب، ستاد توسعه فناوریهای نانو و میکرو در ادامه برگزاری سلسله نشستهای تخصصی و بازدیدهای میدانی خود تور فناوری رسانهای را با حضور جمعی از خبرنگاران و فعالان رسانهای برگزار کرد؛ توری که اینبار مقصد آن یکی از شرکتهای دانشبنیان پیشرو کشور در حوزه تولید نانوداروهای ضدسرطان بود. این بازدید فرصتی فراهم کرد تا اصحاب رسانه از نزدیک با فرآیند شکلگیری یک فناوری پیچیده، چالشهای علمی، رگولاتوری و تجاریسازی آن و همچنین نقش نانوداروها در درمان سرطان و بیماریهای مزمن آشنا شوند.
در این گزارش با تکیه بر روایتهای مستقیم نوید ناطقیان، همبنیانگذار و عضو هیئتمدیره شرکت نانودارو پژوهان پردیس به بررسی جامع مسیر شکلگیری این شرکت، فناوریهای توسعهیافته، جایگاه محصولات در درمان سرطان و اعتیاد، دستاوردهای صادراتی و چشمانداز آینده آن میپردازیم.
پیش از ورود به روایت این شرکت ایرانی لازم است به اهمیت نانوداروها در سطح جهانی اشاره شود. نانوداروها به داروهایی اطلاق میشوند که در طراحی و ساخت آنها از ساختارهای نانومتری حاملهای هوشمند و سامانههای پیشرفته دارورسانی استفاده شده است. در درمان سرطان این رویکرد پاسخی به یکی از بزرگترین چالشهای شیمیدرمانی کلاسیک است: عدم تمایز کافی میان سلولهای سرطانی و سلولهای سالم. بسیاری از نانوداروهای تاییدشده جهانی از جمله آبراکسان (Abraxane) نمونههایی هستند که نشان دادهاند چگونه میتوان با تغییر سامانه دارورسانی بدون تغییر ماهیت مولکول دارویی، اثربخشی درمان را افزایش داد و عوارض جانبی را کاهش داد.
در چنین فضایی ورود یک شرکت ایرانی به این حوزه و رسیدن به مرحله تولید صنعتی و حتی صادرات از منظر علمی، اقتصادی و سیاستگذاری سلامت اهمیتی دوچندان پیدا میکند.
"نوید ناطقیان" همبنیانگذار و عضو هیئتمدیره این شرکت دانشبنیان روایت شکلگیری مجموعه را اینگونه آغاز میکند: داستان ما به حدود یک سال قبل از تاسیس رسمی شرکت برمیگردد. ما جمعی از دانشجویان و رزیدنتهای داروسازی در دانشکده داروسازی دانشگاه تهران و مرکز تحقیقات نانو بودیم. دورههای آموزشی را گذرانده بودیم و به مرحله پایاننامه رسیده بودیم اما یک سؤال جدی وجود داشت؛ بعد از دانشگاه چه باید بکنیم؟
به گفته او فضای آن سالها با حمایتهای دولت از تشکیل شرکتهای دانشبنیان همراه بود و همین موضوع مسیر ورود به کسبوکار فناورانه را هموار کرد. از میان حدود ۲۰ رزیدنتی که در آن مقطع حضور داشتند و به تعبیر ناطقیان "بیکار" بودند و به دنبال استفاده عملی از تخصص خود میگشتند در نهایت دو شرکت موفق شکل گرفت که یکی از آنها نانودارو پژوهان پردیس بود. این شرکت در مردادماه ۱۳۹۰ با هدف ایجاد تحول در صنعت دارویی کشور تاسیس شد.
ناطقیان با صراحت تاکید میکند که از همان ابتدا تصمیم گرفتند وارد مسیر تولید داروهای رایج نشوند.
وی میگوید: ما اصلا به دنبال تولید قرص و کپسولهای معمولی نبودیم. بازار این محصولات اشباع است و ارزش افزودهای ایجاد نمیکند. ما میخواستیم فناوری خلق کنیم.
او توضیح میدهد که تحول در دارو الزاما به معنای تغییر ساختار شیمیایی مولکول نیست؛ گاهی تغییر در سامانه دارورسانی میتواند همان اثر را داشته باشد یا حتی موثرتر باشد. بهعنوان مثال داروهای جدید کنترل وزن که پس از داروهای تزریقی مانند مانجارو وارد بازار شدهاند نمونهای از پیشرفت در تکنولوژی شیمی هستند نه الزاما سامانه دارورسانی اما تمرکز این شرکت از ابتدا بر سامانههای دارورسانی بوده است.
به گفته ناطقیان، تخصص ما "سامانه دارورسانی" (Drug Delivery System) است. سامانه دارورسانی به این معناست که ما سرنوشت دارو را از حالت تابع شرایط فیزیک وشیمیایی صرف خارج کرده و برای آن برنامه تعریف میکنیم.
او میگوید: در حالت عادی شما یک قرص مثل دیکلوفناک میخورید دارو در کل بدن پخش میشود و نیمهعمر مشخصی دارد اما در سامانه دارورسانی ما برای دارو برنامه مینویسیم.
او مثال میزند که میتوان دارویی طراحی کرد که بهجای آزاد شدن ناگهانی در ۴۵ دقیقه، طی ۱۲ ساعت آزاد شود یا بهطور خاص در روده باز شود تا عوارض معدهای کاهش یابد. این نگاه برنامهمحور پایه ورود شرکت به حوزه سرطان و بیماریهای مزمن شد.
ناطقیان محور اصلی فعالیت شرکت را چنین توصیف میکند: تمرکز ما روی دارودرمانی در سرطان بهصورت هدفمند و همچنین دارورسانی در بیماریهای مزمن مثل اعتیاد است.
در بیماریهای مزمن فناوری این شرکت امکان آن را فراهم میکند که با یک تزریق غلظت خونی مورد نیاز دارو تا یک ماه حفظ شود؛ موضوعی که هم از نظر بالینی و هم از منظر پایبندی بیمار به درمان اهمیت زیادی دارد.
او برای سادهسازی بحث تعریف علمی سرطان را اینگونه بیان میکند: سرطان یعنی اختلال در تکثیر سلولی. جایی که کد ژنتیکی توقف رشد سلول بلاک میشود و سلول بدون مهار تکثیر میکند.
در چنین شرایطی هنر دارورسانی هدفمند این است که دارو دقیقا به همین سلولهای سرطانی برسد و کمترین آسیب به سلولهای سالم وارد شود.
ناطقیان در ادامه به تفاوت سلول سرطانی و سلول نرمال اشاره میکند: سلول سرطانی از نظر ساختار تفاوتی با سلول نرمال ندارد فقط عملکردش مختل شده است.
داروهای شیمیدرمانی کلاسیک سلولکش هستند و بهصورت غیرتخصصی عمل میکنند. نتیجه آن است که بافتهایی با سرعت تکثیر بالا مانند فولیکولهای مو، پوست و دستگاه گوارش بیشترین آسیب را میبینند. به همین دلیل است که پزشکان ناچار میشوند دوز دارو را پایینتر از حد موثر نگه دارند موضوعی که میتواند به باقی ماندن سلولهای سرطانی منجر شود.
راهحل این شرکت فناور استفاده از فناوری نانو برای دارورسانی هدفمند است. ناطقیان توضیح میدهد: ما داروی ضدسرطان را به پروتئین آلبومین متصل کردیم و آن را به ذرهای با اندازه حدود ۱۳۰ نانومتر تبدیل کردیم.
او با تشریح تفاوت بافت سالم و سرطانی میگوید در بافت سالم منافذ رگها بسیار کوچک است و ذرات بزرگ نمیتوانند خارج شوند اما در بافت سرطانی بهدلیل رگزایی سریع و ناقص، منافذ بزرگتری وجود دارد که اجازه تجمع نانودارو را میدهد. نتیجه تجمع دارو در تومور و کاهش آسیب به بافت سالم است؛ همان چیزی که از آن بهعنوان درمان هدفمند (Targeted Therap) یاد میشود.
در زمان آغاز این پروژه تنها یک شرکت آمریکایی تولیدکننده این دارو بود و فروش سالانهای بیش از یک میلیارد دلار داشت. ناطقیان از چالشهای سنگین مسیر میگوید؛ از نوسانات ارزی و خطر ورشکستگی گرفته تا چالشهای رگولاتوری.
وی میگوید: وقتی برای دریافت مجوز به سازمان غذا و دارو مراجعه کردیم با خلاء قانونی مواجه شدیم. دستورالعملهای موجود برای نانوداروهای پایه چربی بود در حالی که داروی ما پایه پروتئینی (آلبومین) داشت. از آنجا که این دارو واردات رسمی نداشت و تنها به صورت فوریتی وارد میشد دستورالعملی برای آن وجود نداشت. مسئولان وقت به صراحت گفتند "توقع داری الزامات را از کجا بیاوریم؟ بنشینیم با هم بنویسیم! "
همین موضوع باعث شد فرآیندی که باید سهماهه طی میشد ۱۴ ماه طول بکشد.
او لحظه اولین تزریق بالینی را اینگونه توصیف میکند: در فرآوردههای تزریقی بزرگترین نگرانی ذراتی است که ممکن است رگ را ببندد. حالا تصور کنید ما عمدا یک سیستم ذرهای تزریق میکردیم!
با وجود استرس شدید تزریق موفق بود و مسیر برای ورود دارو به بازار هموار شد.
این نانودارو امروز بهعنوان استاندارد طلایی درمان سرطان پانکراس شناخته میشود و در خطوط درمانی سرطان پستان، ریه و در برخی کشورها تخمدان و معده نیز کاربرد دارد.
او میگوید: پس از موفقیت درخواست انحصار تولید دادیم که دو سال با آن موافقت شد اما حتی پس از لغو انحصار و گذشت ۱۰ سال هنوز هیچ شرکت داخلی دیگری نتوانسته این تکنولوژی را پیادهسازی کند و در سطح جهان نیز تنها حدود ۴ شرکت تولیدکننده آن هستند.
ناطقیان خاطرنشان میکند: این نانودارو اکنون استاندارد طلایی (Golden Standard) درمان سرطان لوزالمعده (پانکراس) است که نرخ مرگومیر بالایی دارد. همچنین به عنوان خط دوم درمان سرطان پستان و برای نوع خاصی از سرطان ریه تاییدیه دارد و در برخی کشورها برای سرطان تخمدان و معده نیز استفاده میشود.
روایت صادرات شرکت با یک تماس تلفنی غیرمنتظره از ترکیه آغاز شد. ناطقیان میگوید: آن زمان اصلا ادبیات صادرات را بلد نبودم. تمام تمرکزم روی تولید بود.
داستان صادرات ما از یک تماس تلفنی غیرمنتظره آغاز شد. روزی در دفتر نشسته بودم که مسئول دفترم اطلاع داد شخصی پشت خط است و به زبان انگلیسی صحبت میکند. تلفن را که وصل کردم متوجه شدم تماسی از کشور ترکیه است.
وی ماجرا را اینگونه روایت میکند: طرف پشت خط با لحنی گلایهآمیز گفت «شما چرا به ایمیلهای ما پاسخ نمیدهید؟ به سختی شماره تلفن شما را پیدا کردهام.» این فرد محصول ما را میخواست.
آن شخص اصرار داشت که محصول ما را برای صادرات میخواهد. من که در آن لحظه آمادگی یا شاید حوصله درگیر شدن با پیچیدگیهای صادرات را نداشتم موضوع را به مدیر مارکتینگ شرکت ارجاع دادم.
وی با یادآوری روزهای سخت و ابتدایی تاسیس شرکت میگوید: حدود یک ماه بعد مدیر مارکتینگ خبر داد که هیئت ترکیهای قصد بازدید حضوری دارد. این در حالی بود که ما سه سال اول را تنها با یک میز در گوشه دانشگاه سپری کرده بودیم و دفتری که بعدها گرفتیم، امکانات بسیار محدودی داشت؛ به طوری که حتی سیستم گرمایشی مناسبی نداشتیم و با یک بخاری گازی فضا را گرم میکردیم!
ناطقیان ادامه میدهد: سرانجام در پاییز سال ۱۳۹۶ (آبان یا آذرماه) دو نماینده از ترکیه وارد دفتر ما شدند. آنها نمایندگان شرکتهای بزرگ و معتبری بودند که صحبت از بودجههای ۳۰ تا ۵۰ میلیون یورویی میکردند. وقتی از من پرسیدند "شما چه چیزی برای عرضه دارید؟ "، من صادقانه پاسخ دادم که در حال حاضر تنها یک محصول دارم اما در کنار آن یک دنیا رویا و یک سبد محصول (Pipeline) در دست توسعه دارم.
وی اینگونه ادامه میدهد: در واقع من در آن جلسه محصولم را همراه با تمام رویاها و چشمانداز آینده شرکت به آنها فروختم.
تنها سه ماه بعد اتفاقی باورنکردنی رقم خورد. ما موفق شدیم به عنوان اولین شرکت ایرانی صادرات دارو به ترکیه را آغاز کنیم. در همان سال قرارداد بزرگی با آنها منعقد شد. بدین ترتیب ما به عنوان نخستین شرکت ایرانی و دومین تولیدکننده این محصول استراتژیک در سطح جهان وارد عرصه صادرات شدیم.
از سال ۱۳۹۶ تاکنون صادرات شرکت به حدود ۱۵ میلیون یورو رسیده و تقریبا همواره در میان ۱۰ صادرکننده برتر دارویی کشور قرار داشته است. ورود به بازار روسیه و ادامه همکاری با کشورهای مختلف نشاندهنده تثبیت جایگاه بینالمللی شرکت است.
وی به وضعیت فعلی و برنامههای آتی شرکت اشاره و خبر میدهد: در حال حاضر ۸ محصول تجاری در بازار داریم و بیش از ۳۰ محصولبازار دیگر نیز در مراحل مختلف ثبت و دریافت مجوز قرار دارند. همچنین خبر خوب اینکه هفته گذشته موفق شدیم بازرسیهای سختگیرانه کشور روسیه را با موفقیت پشت سر بگذاریم که این امر نویدبخش ورود قدرتمند به بازار بزرگ روسیه در آینده نزدیک است.
کسب عناوین متعدد صادرکننده برگزیده و ممتاز و دریافت عنوان غزال دانشبنیان از دیگر دستاوردهای شرکت است. ناطقیان تاکید میکند: خوشبختانه عملکرد ما مورد توجه ستاد نانو و معاونت علمی قرار گرفت و جوایز متعددی به ما تعلق گرفت. ما در سالهای ۹۶، ۹۷ و ۹۹ به عنوان صادرکننده برگزیده و در سال ۱۴۰۰ به عنوان صادرکننده ممتاز ملی انتخاب شدیم. همچنین چندین بار جایزه ارزش افزوده و پیچیدگی فناوری در صادرات را دریافت کردیم که معیار آن سهم دلاری بالا به ازای وزن کالای صادراتی است.
وی در ادامه به یکی از مهمترین دستاوردهای شرکت یعنی کسب عنوان غزال دانشبنیان اشاره و میگوید: در اکوسیستم استارتاپی، شرکتها بر اساس مراحل رشد نامگذاری میشوند؛ ابتدا موش (Mice) سپس (Gazelle) و در نهایت به یونیکورن تبدیل میشوند. در ایران نیز عنوان غزال دانشبنیان برای شرکتهایی با رشد سریع و پایدار تعریف شده است.
وی میگوید: برای دریافت این عنوان، شرکت باید شرایط خاصی داشته باشد از جمله صادرات بالای ۳ میلیون دلار، داشتن بیش از ۲۰۰ پرسنل و رشد لگاریتمی فروش. در حال حاضر از میان بیش از ۱۰ هزار شرکت دانشبنیان در کشور، تنها ۱۲ شرکت موفق به کسب عنوان غزال دانشبنیان شدهاند و افتخار ما این است که یکی از این ۱۲ شرکت هستیم. یکی از دلایل اصلی این موفقیت توانایی ما در دو برابر کردن رشد فروش ریالی شرکت در هر سال طی پنج سال گذشته بوده است که کار بسیار بزرگی محسوب میشود.
شرکت در مدت یکسال و نیم کارخانهای با زیربنای ۶۷۰۰ مترمربع و ۲۰۰۰ متر کلینروم احداث کرده است که رکوردی کمنظیر در صنعت داروسازی کشور است.
ناطقیان در پاسخ به سوالی درباره عدم صادرات به اروپا با وجود توانمندی فنی نیز میگوید: شاید بپرسید چرا با وجود صادرات به ترکیه، سوریه، روسیه، لیبی، اکوادور و… به اروپا صادرات نداریم؟ آیا استاندارد اروپا را نداریم؟ واقعیت این است که وقتی ما میتوانیم استانداردهای سختگیرانه روسیه را پاس کنیم توانایی پاس کردن استانداردهای اروپا را هم داریم.
وی تصریح میکند: مشکل اصلی مسائل فنی نیست، بلکه موانع سیاسی است. بازرسان اروپایی حتی حاضر نیستند برای بازرسی و پر کردن فرمها به ایران بیایند. آنها به صراحت میگویند حتی اگر گواهی (Certificate) هم بدهیم به دلیل تحریمها کل اتحادیه اروپا نمیتواند با شما کار کند؛ بنابراین مانع اصلی ما تکنیکال نیست.
ناطقیان استراتژی شرکت را حرکت در اقیانوس آبی میداند؛ جایی که رقابت بر سر قیمت نیست بلکه فناوری مزیت رقابتی است. توسعه پلتفرمهای ADC، میکروسفرها و پلیمرهای پاسخگو نتیجه همین نگاه است.
وی میگوید: ما معتقدیم یک شرکت نمیتواند صرفا بر روی یک محصول باقی بماند. از طرفی، من بلد نیستم در اقیانوس قرمز بازار (بازار پر از رقیب) با تخفیف و جایزه و روشهای بازاریابی سنتی بجنگم. استراتژی من حرکت در اقیانوس آبی بازار است؛ یعنی انتخاب بازارهایی که رقبا توان ورود به آن را ندارند و مزیت رقابتی ما در آنجا تکنولوژی است.
وی ادامه میدهد: بر همین اساس ما تکنولوژی خود را توسعه دادیم. ابتدا از سطح نانو به سمت میکروذرات حرکت کردیم. سپس با وجود اینکه تخصص بایوتک نداشتیم، وارد حوزه تلفیقی شدیم و پلتفرم "آنتیبادی-دارو کنژوگه" (Antibody-Drug Conjugates - ADCs) را توسعه دادیم.
ناطقیان ادامه میدهد: ما تنها شرکتی در جهان هستیم که همزمان دو محصول ADC را در سبد خود داریم در حالی که سایر شرکتها معمولاً روی یک محصول متمرکز هستند. دلیل این امر آن است که ما خودمان تکنولوژی را توسعه میدهیم.
وی در ادامه به یکی دیگر از فناوریهای نوین شرکت اشاره و میگوید: ما همچنین به سمت ایمپلنتهای دارویی و سیستمهای تزریقی طولانیاثر رفتیم. به جای استفاده از قرصهای کاشتنی که نیاز به جراحی دارند ما سیستمی را با استفاده از پلیمرهای پاسخگو (Smart Polymers) طراحی و بازتولید کردیم.
ناطقیان توضیح میدهد: در این روش محلول مایع به بدن تزریق میشود و جامد میشود و در واکنش به مایعات بدن تبدیل به ژل یا جامد میگردد. این ایمپلنت جامد دارو را به آرامی طی ۱ تا ۳ ماه در بدن آزاد میکند و پس از پایان دوره جذب میشود؛ بنابراین نه نیاز به کاشتن دارد و نه نیاز به خارج کردن که این یک تحول بزرگ در راحتی بیمار است.
ناطقیان با تاکید بر رویکرد پلتفرممحور شرکت میگوید: ما در استراتژی توسعه خود محصولمحور عمل نمیکنیم بلکه تکنولوژیمحور هستیم. اگرچه ممکن است شروع کار با انتخاب یک محصول خاص در یک فناوری باشد اما چون دانش فنی (تکنولوژی) را خودمان توسعه دادهایم توانایی تولید هر محصول دیگری که بر پایه آن فناوری باشد را داریم.
همبنیانگذار این شرکت در تشریح فناوری میکروسفر (Microsphere) نیز میگوید: این سیستم بسیار جالب است. ما ذرات پلیمری را طراحی میکنیم که دارو در تمام حجم آنها پراکنده شده است. نکته کلیدی اینجاست که ما میتوانیم سرعت تخریب پلیمر را تنظیم کنیم. با کنترل سرعت تخریب پلیمر سرعت آزادسازی دارو در بدن تنظیم میشود.
وی تصریح میکند: با این فناوری مدلهای متنوعی از داروها با کاربردهای مختلف قابل تولید است اما اولین محصولی که با این فناوری تولید کردیم یک داروی پیشرفته برای درمان اعتیاد بود.
یکی از مهمترین ابعاد موفقیت نانوداروی ضدسرطان پکلین نه صرفا نوآوری فناورانه آن بلکه تاثیر مستقیمش بر دسترسی عادلانه بیماران به درمان مؤثر است؛ موضوعی که در حوزه داروهای سرطان بهویژه داروهای پیشرفته و نانوفناورانه همواره یکی از چالشهای اصلی نظام سلامت محسوب میشود.
این دارو با قیمت حدود ۲.۵ میلیون تومان به ازای هر ویال در بازار داخلی عرضه میشود و با برخورداری از پوشش بیمهای حدود ۹۰ درصدی سهم پرداختی بیمار را به میزان قابلتوجهی کاهش میدهد. در عمل این سازوکار باعث شده است که درمانی که در بسیاری از کشورها صرفا در دسترس گروههای محدود و برخوردار قرار دارد برای طیف وسیعی از بیماران ایرانی قابل استفاده باشد.
اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که آن را در بستر وابستگی ارزی و نوسانات شدید قیمت داروهای وارداتی تحلیل کنیم. در شرایطی که نمونههای خارجی داروهای مشابه علاوه بر قیمتهای بسیار بالاتر بهشدت تحت تاثیر تحریمها، محدودیتهای واردات و ناپایداری زنجیره تامین قرار دارند تولید داخلی پکلین نقش یک ضامن امنیت درمانی را ایفا میکند. استمرار تولید این دارو بهمعنای تداوم درمان برای هزاران بیمار سرطانی است که وقفه حتی چند هفتهای در دسترسی به دارو میتواند بر روند درمان آنها اثر مستقیم بگذارد.
از منظر عدالت درمانی، ترکیب قیمتگذاری منطقی، پوشش بیمهای گسترده و تولید پایدار داخلی باعث شده است که دسترسی به این نانوداروی پیشرفته وابسته به توان مالی بیمار نباشد. به بیان دیگر فناوری نانو در اینجا نه بهعنوان یک محصول لوکس پزشکی بلکه بهعنوان ابزاری برای کاهش نابرابری در سلامت عمل کرده است.
روایت این شرکت نانویی فناور فراتر از داستان یک شرکت، تصویری از ظرفیت علمی، فناورانه و صادراتی ایران در حوزهای بسیار پیچیده و حساس است. این نشان میدهد که چگونه ترکیب دانش دانشگاهی، جسارت کارآفرینانه و تمرکز بر فناوری میتواند به تولید محصولاتی منجر شود که هم جان بیماران را نجات میدهد و هم نام ایران را در بازارهای جهانی مطرح میکند. نانوداروها نه آینده بلکه حال درمان سرطاناند و تجربه این شرکت ثابت میکند که با سیاستگذاری درست، حمایت هدفمند و رفع موانع رگولاتوری میتوان سهم ایران را در این آینده یا بهتر بگوییم این حال را افزایش داد.
انتهای بخش اول/