به گزارش خبرنگار گروه فرهنگ و هنر برنا؛ مستند «رویانیست» به کارگردانی مشترک امیر مظلومی و محمدمهدی ایوبی به زندگی و دستاوردهای دکتر سعید کاظمی آشتیانی، بنیانگذار موسسه رویان میپردازد.
این فیلم، دورانی حیاتی از اواخر دهه هفتاد را روایت میکند که دو پروژه بزرگ درمان ناباروری و شبیهسازی سلولی در ایران زیر نظر او کلید خورد. با وجود تحریمها و محدودیتهای فراوان در این مسیر نخستین نوزاد حاصل از روشهای پیشرفته درمان ناباروری و نیز نخستین حیوان شبیهسازی شده کشور متولد شدند.
این مستند نشان میدهد که چگونه پس از درگذشت دکتر آشتیانی، مسیر او با همت همکارانش تداوم یافته است. این اثر در بخش جنگ اقتصادی - رویای ایرانی شانزدهمین جشنواره مردمی فیلم عمار حضور داشت.
محمدمهدی ایوبی کارگردان مستند «رویانیست» درباره چگونگی شکلگیری همکاری و مشترک بودنِ کارگردانی این مستند با امیر مظلومی به خبرنگار گروه فرهنگ و هنر برنا؛ گفت: من و امیر مظلومی هر دو در یک دوره آموزشیِ مجموعه «سفیر فیلم» شرکت کرده بودیم. قرار بر این بود که در پایان دوره یک مستند با حمایت این مجموعه ساخته شود. برای تشکیل تیمها از میان شرکتکنندگان قرعهکشی شد و قرعه به نام ما افتاد تا با هم یک تیم را تشکیل دهیم.
او درباره شکلگیری ایده این اثر بیان کرد: سفیر فیلم موضوعاتی را به پیشنهاد داد و ما از میان آنها، زندگی دکتر سعید کاظمی آشتیانی و پژوهشگاه رویان را انتخاب کردیم. این سوژه بهدلیل حدود عجین شدن زندگی دکتر کاظمی آشتیانی با موسسه رویان برای ما جذابیت داشت. همچنین خلا موجود در زمینه مستندسازی از روایتهای پیشرفت، ما را در ساخت این اثر مصممتر کرد و در جستجوی مصداقی مشخص با خط سیر رواییِ قوی، به جریان سلولهای بنیادی در پژوهشگاه رویان رسیدیم. بنابراین این موضوع را انتخاب و به صورت تیمی، پژوهش را آغاز کردیم.
این کارگردان با اشاره به وجود خلا در این موضوع گفت: به صورت کلی در زمینه روایت پیشرفت کار جدی ساخته نشده است؛ مخصوصا در مورد دستاوردهایی که در دهههای ۷۰ و ۸۰ در شرایط سخت و با همت افراد به دست آمده بود. در مورد دکتر کاظمی آشتیانی نیز بیش از دو مستند کوتاه وجود نداشت. همچنین این آثار به صورت گسترده نشر داده نشده بود. برخی از آرشیوهایی که در اثر ما آورده شد برای اولین بار منتشر شدهاند. خلا اصلی این بود که هیچ کار جامعی که نمای کلی بدهد وجود نداشت. همین موضوع باعث طولانی شدن کار ما هم شد.
مظلومی درباره جمعآوری محتوای این مستند بیان کرد: فرآیند تولید حدود یکسالونیم بهطول انجامید. بخش عمدهای از زمان صرف رسیدن به روایتی منسجم شد. دسترسی به افراد فعال در رویان به دلیل مشغله زیاد، دشوار بود. بخشی از راویان نیز در ایران زندگی نمیکردند. برای مثال، جهت مصاحبه با آقای داوود صبور مجبور شدیم تا سفر او از آلمان منتظر بمانیم و سپس به بابل برویم. همچنین به سراغ افرادی رفتیم که در روایات معمول از رویان مهجور مانده بودند. سوژههای اصلی ما حتی در کتابها و آثار دیگر نامی نداشتند. چالش دیگر، فقدان آرشیو تصویری مناسب بود. با وجود گردآوری آرشیوهای زیاد، کیفیت مطلوب نبود یا برای لحظات خاصی تصویر وجود نداشت و مجبور به بازسازی شدیم.
او در پاسخ به چگونگی بازسازی شخصیت دکتر در فیلم گفت: این چالش بزرگی بود. ما با بهرهگیری از تکنیکهای بازسازی و هوش مصنوعی مرحوم کاظمی را بهگونهای در فیلم حاضر کردیم که روایت داستان از زبان اول شخص بیان شود. همچنین متن روایت را طوری نوشتیم که گویی خود دکتر مشغول بازگویی خاطراتش است. سپس در نقطهای که مخاطب از فوت ایشان مطلع میشود، این صدای روایی قطع میشود و ادامه داستان تنها از طریق مصاحبههای دیگران پیش میرود. این انتخاب هنری هم حس صمیمیت و نزدیکی با دکتر را حفظ میکند و هم ما را از چالش بازسازی بصری کامل ایشان بینیاز میسازد. در بخش بازسازی صحنههای تاریخی نیز، با بودجه محدود از ترکیب دکوپاژ خلاقانه و زوایای دوربین هوشمندانه بهره بردیم.
این کارگردان درباره هدف خود از ساخت این اثر گفت: دغدغه اصلی من، روایت پیشرفت بود. ما در سالهای اخیر، وقتی از دستاوردهای نظام سخن میگوییم، با جبههای مواجه هستیم که با تمرکز بر کوچکترین جزئیات میکوشد همهچیز را بیاعتبار کند. بهترین راهکار، روایت دراماتیک سوژهها، الگوها و قهرمانان واقعی است که در چارچوب انقلاب اسلامی، اتفاقات بزرگی را رقم زدهاند. این اثر در همین مسیر گام برداشته است. ما در این مستند، تلاش تیمی معتقد و متخصص را روایت میکنیم که موجب سربلندی کشور شدهاند.
ایوبی درباره ویژگی جالب دکتر کاظمی گفت: بهنظر من تلفیق معنویت با رهبری یک تیم علمی در شخصیت ایشان بسیار جذاب بود. دکتر کاظمی اعتقادات عمیقی داشت اما تیمی متشکل از افرادی با سلیقهها و باورهای متفاوت تشکیل داده بود. ایشان با وجود اعتقادات قوی شخصی، با افرادی مانند دکتر صبور که ظاهر و پوششی متفاوت از سبک مذهبی رایج دارد و نیز دکتر سامانی که نوازندهای حرفهای در گیتار است، همکاری میکرد. حتی دکتر سامانی تعریف میکرد که دکتر کاظمی با فردی که به دلیل نخواندن نمازِ یکی از اعضای تیم اعتراض کرده بود، برخورد کرده است. این توانایی رهبری که با وجود باورهای شخصی محکم، بتواند چنین تیم متنوعی را گردهم آورد و همه را حول هدف مشترک پیشرفت کشور هماهنگ کند، برای من بسیار شگفتانگیز بود.
او ادامه داد: دکتر سامانی در یکی از مصاحبهها تعریف کردند که وقتی دکتر کاظمی آشتیانی مفتخر به دریافت جایزه چهره ماندگار سال شدند، پانزده سکه طلا به ایشان هدیه دادند. دکتر کاظمی همه سکهها را مستقیما بین اعضای تیم تقسیم کرد. حتی زمانی که دکتر سامانی سهم خود را به ایشان بازگرداند و گفت این سهم شما نیست، بلکه متعلق به خانواده شما است که به خاطر تلاشهایتان، کمتر در کنارشان هستید، دکتر کاظمی آن را برگرداند و تاکید کرد که این حاصل تلاش خود شما در این مدت است.
این کارگردان درباره وجه تمایز این اثر با آثار مشابه توضیح داد: ما تلاش کردیم دکتر کاظمی را ذیل تاریخچه رویان روایت کنیم. مستندهای قبلی عمدتا شخصیت ایشان را به طور مستقل و اغلب پس از فوت، با تمرکز بر مهربانی و خصال اخلاقی روایت میکردند. اما سوال اصلی ما این بود که چرا پس از فوت دکتر کاظمی آشتیانی افراد مختلفی متاثر میشوند؟ دستاورد واقعی این آدم چه بوده است؟ در این مستند، داستان زندگی دکتر را از انتها روایت میکنیم؛ از زمانی که یک اتفاق خوب در رویان افتاد و از دکتر کاظمی آشتیانی دعوت به همکاری کردند.
امیر مظلومی درباره ایده اسم این اثر گفت: این اسم در جلسات ایدهپردازی پیشنهاد شد. از یک طرف اشاره به رویان دارد. از طرف دیگر، پسوند «یست» مانند اومانیست، اکسپرسیونیست به یک مکتب فکری یا گرایش اشاره میکند. پس «رویانیست» به معنای کسی که متعلق به مکتب یا جریان فکری رویان است، میباشد. این ایهام را دوست داشتیم. همچنین، جمله «این اتفاق نیست، یک جریان است» که در مستند هم به آن اشاره میشود، با این نام همخوانی دارد.
ایوبی درباره بازخوردهای دریافتشده بیان کرد: تاکنون این اثر را برای فعالان حوزه پیشرفت و در سه دبیرستان، اکرانهای خصوصی کردهایم. همچنین پس از هر اکران، یک نظرسنجی از مخاطبان صورت گرفت. از حدود ۱۳۰ فرم، بیش از ۱۱۰ نفر به این اثر نمره ۸ یا بالاتر دادهاند. همچنین در جریان اکرانها مخاطبین کاملا با داستان همراه میشدند و در لحظات دراماتیک، مانند بخش درگذشت دکتر، تحت تأثیر قرار میگرفتند. برای بسیاری از نوجوانان، این اولین آشنایی جدی با دستاوردهای رویان بود. همچنین، جملهای که پس از نمایش این اثر بارها شنیدیم، این بود که ای کاش برای رویدادهای مهم دیگر کشورمان نیز چنین مستندهایی ساخته شود.
او در ادامه افزود: همچنین برای اغلب مخاطبان، سکانس موفقیت سلولهای بنیادی و پلانهای مرتبط با درگذشت دکتر، بسیار جذاب و تاثیرگذار بود. مخاطب مشتاق بود بداند دکتر کاظمی قصد داشت چه اقداماتی انجام دهد و چه اهدافی را محقق کند اما وقتی میبیند که پس از فوت دکتر کاظمی آشتیانی، این مسیر با قدرت ادامه مییابد، تحت تاثیر قرار میگیرد.
این کارگردان با دعوت قشر جوان و نوجوان به دیدن این اثر توضیح داد: امروز یک روایت عظیم تخریب درباره کشور در جریان است که از طریق فضای مجازی بر نوجوانان تاثیر میگذارد. درست است که مشکلات زیادی داریم اما وضعیت به آن اندازه که نشان داده میشود ناامیدکننده نیست. ما در اکرانهای مدارس دیدیم که نوجوانان همزمان هم احساس غرور میکردند، هم شادی و هم تاثر. این نشان میدهد میتوان این نگاه تخریبشده را با روایت دستاوردهای واقعی اصلاح کرد.
امیر مظلومی در توصیهای به مستندسازان جوان گفت: مسئله مهجور در کشور ما، روایت پیشرفت است. ما سوژههای بدیع و جذابی داریم که کسی برای ساخت مستند به سراغشان نمیرود. ایران پر از الگوها و قهرمانانی با قصههای تأثیرگذار است که کمتر به آنها پرداخته شدهاست. ترکیب پرتره با روایت پیشرفت میتواند بسیار جذاب باشد و به مستندسازان جوان توصیه میکنم به این سو حرکت کنند. ما نیز برای تولیدات آینده برنامه داریم تا به سوژههای دیگر در حوزه روایت پیشرفت بپردازیم و فراتر از رویان برویم. کتابهای تاریخ شفاهی ارزشمندی در این زمینه منتشر شده که هر یک قابلیت تبدیل به مستند را دارند. هرچند به نظر میرسد پس از رویدادهای اخیر، فضای سیاستگذاری برای حمایت از این ژانر کمی کمرنگتر شده اما امیدواریم این راه ادامه یابد.
ایوبی افزود: توصیه من این است که با پیشفرضی منصفانه وارد این فضا شوند. اگر کسی با ذهنیتِ «هیچ امیدی نیست» سراغ سوژه برود، نمیتواند اثر تاثیرگذار و درستی خلق کند. باید با انصاف و ذهنی باز، برای کشف حقیقت پیش بروند. همچنین برای روایت دقیق، لازم است بتوانید دنیای سوژه را از درون درک کنید. مثلا برای فهمِ بخشش جایزه توسط دکتر کاظمی، باید آن روحیه جمعگرایی و ایثار را عمیقاا حس کنید تا بتوانید آن را به شکلی ملموس و باورپذیر در اثرتان پرداخت نمایید.
این کارگردان درباره جشنواره عمار گفت: اهمیت اصلی جشنواره عمار، در ایجاد فرصت برای فیلمسازان نوپا و مستندسازهایی است که با محدودیت بودجه روبهرو هستند. این جشنواره با ارائه بستری برای دیدهشدن و دریافت بازخورد مستقیم، نقشی محرک و حیاتی در آغاز و تداوم فعالیت هنرمندان ایفا میکند. از سوی دیگر، عمار با پایبندی به هویت و خط فکری مشخص خود و برخورداری از پشتوانه فرهنگی و رسانهای قدرتمند، توانسته تاثیری فراتر از زمان برگزاری جشنواره داشته باشد و به عنوان کانونی جهتساز برای نسل جدید فیلمسازان عمل کند. همچنین پیشنهاد میکنم همکاریهای بین این جشنواره و مراکز تولید، گسترش یابد و پروژههای مشترک بیشتری تعریف شود. نقطه قوت جشنوارههای دیگر، حمایتهای پساجشنوارهای است که امیدواریم در عمار نیز تقویت گردد.
امیر مظلومی نیز در پایان درباره جشنواره عمار بیان کرد: جشنواره مردمی فیلم عمار برای ما صرفا یک رویداد سالانه نیست بلکه یک جریان فرهنگی زنده و گسترده در سراسر کشور است که میتواند اثر را به مخاطبانی برساند که در شرایط عادی، دسترسی به آنها دشوار است. این، انگیزه اصلی ما برای مشارکت در عمار است. تجربه شخصی من با این جشنواره به سالها پیش بازمیگردد و حتی نخستین اثر کوتاهم نیز در همین فضا شناخته شد. این استقبال از اثر یک کارگردان جوان انگیزه من را دوچندان کرد و باعث شد بهطور جدی وارد این مسیر شوم. به نظر من جشنواره فیلم عمار برخلاف برخی جشنوارهها که گاه بیشتر به گردهمایی چهرههای ثابت و تکراری میمانند یک سکوی پرش و جهتدهنده برای نسل جدید مستندسازان است.
انتهای پیام/