گاهی شرایط تغییر میکند و جای آن اعتماد قلبی را تردید و پشیمانی میگیرد. اینجاست که پرسشی مهم و نگرانکننده در ذهن شکل میگیرد: «آیا پس از امضای سند بخشش مهریه، راهی برای بازگشت و مطالبه مجدد حقوق از دست رفته وجود دارد؟». شاید در نگاه اول همه چیز تمامشده به نظر برسد؛ اما دنیای حقوق ظرافتهای بسیاری دارد. تجربه سالها فعالیت در پروندههای پیچیده خانواده نشان میدهد که همیشه بنبست نیست و گاهی نکتهای کوچک در نحوه تنظیم سند، ورق را برمیگرداند.
زندگی مشترک فراز و نشیبهای زیادی دارد و گاهی میان طوفان احساسات، تصمیمهایی گرفته میشود که پیامدش تا سالها باقی میماند. بسیاری از بانوان برای اثبات دلبستگی یا بازگرداندن آرامش به خانه، از حق قانونی خود میگذرند و مهریه را میبخشند.
با این حال، زمانه همیشه بر پاشنه اطمینان نمیچرخد. گاهی شرایط تغییر میکند و جای آن اعتماد قلبی را تردید و پشیمانی میگیرد. اینجاست که پرسشی مهم و نگرانکننده در ذهن شکل میگیرد:
«آیا پس از امضای سند بخشش مهریه، راهی برای بازگشت و مطالبه مجدد حقوق از دست رفته وجود دارد؟».
شاید در نگاه اول همه چیز تمامشده به نظر برسد؛ اما دنیای حقوق ظرافتهای بسیاری دارد. تجربه سالها فعالیت در پروندههای پیچیده خانواده نشان میدهد که همیشه بنبست نیست و گاهی نکتهای کوچک در نحوه تنظیم سند، ورق را برمیگرداند. در ادامه، این مسیر پرپیچویچ قانونی را با زبانی ساده و روشن بررسی میکنیم تا ابهامات ذهنی شما برطرف شود.
بسیاری از افراد تصور میکنند بخشیدن مهریه تنها یک شکل دارد؛ غافل از اینکه کلماتِ بهکاررفته در سند، سرنوشت مالی آنها را کاملاً دگرگون میکند. این تفاوتِ حیاتی در دو مفهوم حقوقی «ابراء» و «هبه» نهفته است و دانستن آن، تکلیفِ «امکان بازگشت» را روشن میکند.
حالت اول «ابراء» است که به زبان ساده یعنی «پاک کردن حساب». وقتی زنی ذمه شوهر (آنچه بر گردن اوست) را ابراء میکند، انگار میگوید: «تو دیگر هیچ بدهی به من نداری».
در این وضعیت، قانونگذار فرض را بر این میگذارد که دین از بین رفته و دیگر چیزی وجود ندارد که بتوان آن را طلب کرد. اگر سندی با عنوان ابراء امضا کردید، باید بدانید که راه بازگشت تقریباً مسدود میشود و پشیمانی سودی نخواهد داشت؛ چراکه حقی که ساقط شد، زنده نمیشود.
حالا در حالت دوم، «هبه» یا همان هدیه دادن است. در اینجا زن طلب خود را از بین نمیبرد؛ بلکه آن را به مرد میبخشد. نگاه قانون به هدیه لطیفتر است؛ یعنی تحت شرایط خاصی، فرد اجازه دارد از تصمیم خود برگردد و هدیه را پس بگیرد.
پس اگر سند شما در قالب هبه تنظیم شود، برخلاف ابراء، پلهای پشت سر کاملاً خراب نمیشوند و روزنه امیدی برای «رجوع» باقی میماند. تشخیص اینکه سند شما دقیقاً در کدام دسته قرار میگیرد، نیازمند نگاه تیزبینِ حقوقی است.
شاید تصور کنید که نوشتن چند خط روی یک برگه کاغذ در خانه، کار را تمام میکند؛ اما در دادگاه، جنس سندی که در دست دارید، برنده یا بازنده بودن شما را تعیین میکند. بیایید تفاوت این دو مسیر را شفاف کنیم:
دستنوشتههای خانگی (اسناد عادی): بسیاری از بانوان در لحظات احساسی، روی یک برگه معمولی مینویسند که «مهریهام را بخشیدم» و زیرش را امضا میکنند. البته این برگه از نظر قانونی بیاعتبار نیست و اگر امضای شما پای آن باشد، قاضی به آن توجه میکند؛ اما یک ایراد بزرگ دارد: این سند به راحتی قابلانکار است. یعنی همسر شما یا وکیلش میتوانند ادعا کنند که امضا جعلی است یا شما را مجبور به نوشتن کردهاند. اثبات صحت این کاغذ در دادگاه، مسیری فرساینده و زمانبر است که انرژی زیادی از شما میگیرد.
اسناد رسمی (تنظیم در دفترخانه): این محکمترین نوع سند است. وقتی شما در دفتر اسناد رسمی و نزد سردفتر اقرار به بخشش میکنید، این سند دیگر قابل انکار یا تردید نیست. این سند حکم پول نقد را دارد و هیچکس نمیتواند بگوید «من این را امضا نکردم» یا «نمیدانستم چه میکنم». اعتبار این سند در دادگاه چنان بالاست که راه هرگونه بهانهجویی را میبندد.
یک کلمه اشتباه در متن سند، میتواند سرنوشت مالی شما را برای همیشه تغییر دهد. بارها دیدهایم که افراد به تصور «هبه» سندی را امضا کردهاند؛ اما در واقع «ابراء» بوده و راه بازگشتشان برای همیشه بسته شده است. مشورت با یک وکیل باتجربه قبل از امضا، مثل روشن کردن چراغ در یک اتاق تاریک است؛ او به شما میگوید که امضای این برگ، دقیقاً چه عواقبی برای آیندهتان دارد تا با چشمان باز تصمیم بگیرید.
اگر سند بخشش شما از نوع «هبه» باشد، بازپسگیری آن شرط مهمی دارد: «عین مال باید باقی باشد». یعنی اگر سکههایی که بخشیدید، توسط همسر فروخته شده یا تغییر شکل داده باشد (مثلاً تبدیل به ملک دیگری شده)، دستتان به جایی بند نمیشود؛ اما اگر همان سکهها یا ملک هنوز به نام او باقی مانده، قانون اجازه بازگشت میدهد.
حالت دوم زمانی رخ میدهد که مهریه را در ازای دریافت امتیازی بخشیده باشید؛ مثلاً حضانت فرزندان. در حقوق به این کار «هبه معوض» میگویند. وقتی چیزی در عوضِ بخشش گرفتید، دیگر نمیتوانید آنچه دادید را پس بگیرید، مگر اینکه آن امتیاز (مثلاً حضانت) را هم پس بدهید.
با این حال، حساسترین بخش ماجرا، گره خوردن مهریه با طلاق توافقی است. در بسیاری از جداییها، خانم برای جلب رضایت آقا، تمام یا بخشی از مهریه را میبخشد (بذل میکند). اینجا قانون یک فرصت طلایی اما خطرناک در اختیار خانم میگذارد: «رجوع در ایام عده».
تا زمانی که مدت عده (معمولاً سه ماه و ده روز) تمام نشده، زن حق دارد پشیمان شود و مهریه را بخواهد، اما باید هوشیار باشید؛ این تصمیم مثل شمشیر دو لبه عمل میکند. به محض اینکه شما به مهریه برگردید، توافق به هم میخورد و مرد هم حق دارد دوباره به زندگی برگردد و طلاق را باطل کند. پس اگر آرامشِ بعد از جدایی برایتان اولویت دارد، باید با احتیاط قدم بردارید.
همیشه نمیتوان به عقب برگشت و اشتباهات را جبران کرد؛ قانون در سه حالت مشخص، پروندهی بازپسگیری مهریه را برای همیشه میبندد. دانستن این موارد از اتلاف وقت و هزینههای گزاف جلوگیری میکند:
تغییر یا از بین رفتن مال: شرط اصلی برای پس گرفتن هدیه (هبه)، موجود بودنِ «عین مال» است. اگر شوهر سکهها را فروخته باشد، ملکی را که به نامش شده کوبیده و دوباره ساخته باشد، یا خودرو را معامله کرده باشد، دیگر دسترسی به آن مال ممکن نیست و حق رجوع از بین میرود.
فوت یکی از طرفین: با مرگِ بخشنده یا گیرنده، پرونده هبه بسته میشود. اگر شوهر فوت کند، زن نمیتواند سراغ وراث برود و بگوید «مهریه بخشیده شده را میخواهم». عکسِ این موضوع هم صادق است.
نوعِ سند در جدایی: این مورد، حساسترین بخش ماجراست. اگر در حکم دادگاه برای طلاق توافقی، قید شده باشد که زن کل مهریه را «ابراء» کرده است، یعنی تمام. کلمه «ابراء» در حکم طلاق، به معنای اسقاطِ کامل حق است و برخلاف «بذل» یا «هبه»، هیچ راه قانونی برای بازگشت و پشیمانی باقی نمیگذارد.
سرنوشتِ مالی شما پس از بخشش مهریه، در گرو کلماتی است که روی کاغذ نشستهاند. تفاوت میان «هبه» و «ابراء»، همان تفاوت میان «امید به بازگشت» و «پایانِ قطعی» است. اگر سند شما عادی است یا عنوان هبه دارد و عین مال موجود است، قانون مسیر را باز گذاشته؛ اما در صورت ابراء یا تغییر شرایط مال، اصرار بر بازگشت نتیجهای جز خستگی ندارد.