شیراز شهری که با عنوان پایتخت فرهنگی ایران شناخته میشود، در دهههای گذشته همزمان با توسعه صنعتی، شاهد استقرار واحدهایی بوده که در آن زمان خارج از محدوده شهری قرار داشتند.
با گسترش بافت مسکونی، بسیاری از این صنایع عملا در دل شهر یا در حریم نزدیک آن قرار گرفتند؛ موضوعی که موجب افزایش آلایندگی در محیطهای مسکونی شده است.
شیراز سالهاست در جدال همزمان رشد شهری و آلودگی صنعتی است؛ جدالی که این روزها دوباره با بحث انتقال کارخانههای آلاینده بالا گرفته؛ بهویژه در مورد کارخانه سیمان که همواره در کانون نگرانیهای زیستمحیطی قرار داشته است.
اما پرسش اصلی اینجاست که انتقالی که از چندین دولت و چندین سال وعدهاش داده شده، چرا به سرانجام قطعی نرسیده و چه آیندهای برای هوای شیراز رقم میزند؟
این روزها اگر از سطح شهر عبور کنید و به پیرامون صنایع نزدیک شوید، آلودگی فقط یک عدد در نمودارهای رسمی نیست؛ تجربهای روزمره است.
مردم شیراز بارها گفتهاند که در برخی روزها، کیفیت هوا از حالت عادی خارج میشود؛ روزهایی که آسمان، تصویر را هم کمی غبارآلود میکند و دستگاهها پیام را با عددهای نگرانکننده ارسال میکنند، تجربهای که طی روزهای اخیر در سطح این کلانشهر پرتکرار شده است.
در چنین شرایطی، ایده انتقال کارخانههای آلاینده بدل به یک راهحل تکرارشونده در گفتمان عمومی شده است؛ راهحلی که وعده میدهد فاصله میان صنعت و زیست انسانی بیشتر و بخشی از فشار آلودگی از روی شهر برداشته شود، اما تاریخ این موضوع نشان میدهد که مسیر از طرح تا عملیات گاهی طولانیتر از چیزی است که افکار عمومی تاب آن را دارد.
بحث انتقال صنایع آلاینده در شیراز صرفا یک اتفاق تازه نیست، طی سالهای گذشته، همزمان با تشدید حساسیتهای زیستمحیطی و فشار افکار عمومی، بارها از ضرورت جابهجایی یا اصلاح جدی فعالیت واحدهای آلاینده سخن گفته شده است.
در این میان، کارخانه سیمان به دلیل ماهیت و تولید گرد و خاک، ذرات معلق، و فرایندهای مرتبط با پخت و انتقال مواد بیشتر از دیگر صنایع در افکار عمومی دیده میشود.
در گزارشهای متعدد رسمی و نیز گفتوگوهای رسانهای، ضرورت انتقال یا کاهش آلایندگی با اصلاحات دو محور اصلی بودهاند.
اما آنچه اکنون مخاطب میپرسد این است که چرا انتقال، به یک فرایند قطعی و زمانبندیشده تبدیل نشده است و یا چرا در برخی دورهها به جای اجرای کامل، بیشتر بر اقدامات مرحلهای تکیه شده است؟ و در نهایت، هزینه تاخیرها را چه کسی میپردازد؟ سلامت شهروندان یا برنامهریزان؟
در روایت انتقال کارخانهها از شیراز، نام سیمان تقریبا همیشه برجسته است؛ نه صرفا به خاطر حساسیت عمومی، بلکه به دلیل اثرگذاری مستقیم فعالیتهای مرتبط بر کیفیت هوا و محیط اطراف، از منظر تحلیلی، کارخانهای که در یک شهر رشد کرده یا در طول زمان نزدیکتر به بافت زیستی شده، با دو چالش اصلی روبهرو است.
کاهش آلایندگی در همان مکان که معمولا نیازمند سرمایهگذاری سنگین، بهروزرسانی خطوط تولید، کنترلهای دقیق و پایش دائمی است.
انتقال به خارج از محدوده سکونت که به دلیل مسائل زمین، زیرساخت، مجوزها، هزینهها و هماهنگی میان دستگاهها، پیچیدگی اجرایی بالاتری دارد.
به همین دلیل است که در عمل، گاهی شهر همزمان چند مسیر را تجربه میکند، از یک سو پیگیری اصلاحات فنی، از سوی دیگر بحث انتقال.
اما اگر زمانبندی روشن و ضمانت اجرای موثر وجود نداشته باشد، این مسیرها در ذهن مردم به تاخیر مزمن تبدیل میشود.
اگر با نگاه واقعبین به موضوع بپردازیم، برای اینکه روایت علتها فقط شعار نباشد، باید به گرههای اجرایی اشاره کرد؛ گرههایی که در گزارشهای میدانی و گفتوگوها در گذشته معمولا تکرار میشوند.
تامین زیرساختهای محل مقصد یکی از این چالشها است، انتقال یعنی جابهجایی زنجیره تولید، حملونقل مواد و نیازهای انرژی و آب و…
مسئله مجوزها و هماهنگی بین دستگاهی نیز موضوع دیگری است که شاید یکی از دلایل کندی انتقال آلاینده ها از دل کلانشهر شیراز باشد و گلوگاهها معمولا در همین بخش شکل میگیرند.
چالشهای مالی و سرمایهگذاری نیز وجود دارد به نحوی که انتقال یا ارتقای جدی الزاماتی دارد که بدون مدل تامین مالی شفاف، زمانبر میشود.
در نهایت، هر برنامه انتقال اگر نتواند سوالات کلیدی را پاسخ دهد چه کارخانهای، با چه جدول زمانی، با چه معیار سنجش و با چه ضمانت اجرایی مخاطب را قانع نمیکند.
این دقیقا همان نقطهای است که رسانهها و افکار عمومی به آن حساساند.
شیراز در این میان نه صرفا یک شهر درگیر آلودگی، بلکه یک پرونده در حال پیگیری است.
پروندهای که اگر به اقدامهای ملموس ختم نشود، بیاعتمادی شکل میگیرد و بیاعتمادی در حوزه سلامت شهری یعنی فاصله بیشتر بین تصمیمگیری و رضایت عمومی جامعه.
دبیرکل انجمن دوستداران محیط زیست فارس با بیان اینکه دولت چهاردهم گامهای موثری در حفاظت از محیط زیست و احیا آن برداشته است، گفت: این انتظار می رود که اکنون نیز موضوع انتقال کارخانه های آلاینده شیراز بعد قریب به دو دهه بالاخره به نتیجه برسد.
محمدرضا گل همیشه بهار به ارائه چند راهبرد پیشنهادی اشاره کرد و افزود: برای اینکه بحث انتقال کارخانههای آلاینده بهخصوص سیمان به یک روایت موفق تبدیل شود، چند شرط کلیدی باید همزمان دیده شود.
وی ادامه داد: اعلام زمانبندی رسمی و قابل رصد برای انتقال یا اقدامات جایگزین شامل کاهش آلایندگی در محل میتواند در این زمینه موثر واقع شود.
دبیرکل انجمن دوستداران محیط زیست فارس با اشاره به تعیین شاخصهای دقیق کیفیت هوا و اعلام عمومی دادههای پایش، گفت: شفافیت مسئولیتها و ضمانت اجرا میان دستگاههای درگیر باید مدنظر قرار گیرد.
وی اضافه کرد: تمرکز بر دوره گذار یعنی تا زمان انتقال چه اقدامات فوری برای کاهش اثرگذاری انجام میشود؛ گزارشدهی دورهای برای اعتمادسازی اصل مهمی است که باید گزارشهای مستمر با زبان قابل فهم برای مردم تدوین شود.
وی انتقال کارخانههای آلاینده از شیراز بهویژه در پرونده کارخانه سیمان را یک پروژه صرفا اداری ندانست و اظهار کرد: این مهم پروژهای برای تعریف دوباره نسبت صنعت و زندگی شهری است و سابقه این موضوع نشان میدهد که تاخیرها هزینه اجتماعی و زیستمحیطی داشتهاند و امروز افکار عمومی، دیگر به گفتن اکتفا نمیکند و انتظار اصلی، حرکت از وعده به برنامه و از برنامه به اجرا است.
جلسه هماندیشی محیط زیست با مسئولان کارخانه سیمان فارس با هدف ارزیابی وضعیت کنونی و بررسی روند پیشرفت انتقال این واحد صنعتی به شهرستان خرامه با حضور کامران اسلاملو رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان شیراز و کارشناس پایش در دفتر مدیریت کارخانه برگزار شد.
در این نشست، فرایند انتقال کارخانه به محل جدید که تاکنون بیش از ۶۰ درصد پیشرفت داشته است، یکی از مهمترین محورهای مورد بررسی بود.
با وجود این میزان پیشرفت، انتقال کامل واحد صنعتی هنوز نهایی نشده است و موضوع، بهعنوان یکی از دغدغههای اصلی جلسه مطرح شد.
کامران اسلاملو در این جلسه بر ضرورت تقویت اقدامات کنترل آلودگی از سوی کارخانه تاکید کرد و گفت مسئولان واحد باید با بهرهگیری از ابزارهای نوین و فناوریهای بهروز، برای کاهش آلایندگیها و حفاظت از محیط زیست تلاش بیشتری انجام دهند.
او همکاری موثر واحدهای صنعتی در سال جاری را بسیار حساس و تعیینکننده دانست و افزود: قوانین به تنهایی کافی نیستند؛ اجرای موثر مقررات محیط زیست بدون مشارکت فعال مردم و همراهی واحدهای صنعتی امکانپذیر نخواهد بود با استفاده از ظرفیتهای موجود و تجربیات ارزشمند، میتوان رویکردهای جدید و کارآمدتری را در جهت حفاظت از محیط زیست به اجرا گذاشت.
اسلاملو همچنین بیان کرد که این جلسه فرصت مناسبی برای برنامهریزی دقیقتر در مواجهه با چالشهای محیط زیستی، کنترل آلایندهها و همچنین ساماندهی پسماندها و پسابهای ناشی از تولید است؛ موضوعاتی که نقش تعیینکنندهای در ارتقای سلامت عمومی و کاهش مخاطرات زیستمحیطی دارند.
وی با تاکید بر لزوم تسریع روند انتقال کارخانه و اجرای کامل تعهدات، ابراز امیدواری کرد که با همکاری همه دستگاههای مسئول و همراهی فعالان صنعتی، شاهد بهبود وضعیت محیط زیست شهرستان شیراز در سال آینده باشیم.
