به گزارش خبرگزاری برنا از خراسان رضوی، این برنامه، ۲۶ خردادماه ۱۴۰۵، همزمان با آغاز ماه محرم، با حضور جواد نوائیان رودسری، تاریخپژوه و مدرس دانشگاه و جمعی از مدیران، کارشناسان و پژوهشگران آستان قدس رضوی و سایر علاقهمندان، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، اجرا شد.
از جمله اسناد مکتوب و تصویری منتخب موجود در مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی که از آنها در این برنامه رونمایی شد، میتوان به دو عکس با محوریت «نمایی از حرم مطهر حضرت رضا (ع) در روز عاشورا در دوره قاجار»، اشاره کرد.
همچنین میتوان از اسنادی با عناوین «صورت هزینههای نخلبندی ایام عاشورا در ماه محرم در دوره افشاریه، سال ۱۱۷۹ هجری قمری»، «رسید پرداخت انعام به نوحهخوانان در ماه محرم در دوره قاجار، سال ۱۲۶۹ هجری قمری» و «دستور متولی آستان در خصوص برپایی مراسم روضهخوانی در دهه اول محرم در دوره قاجار، سال ۱۳۲۲ هجری قمری»، نام برد.
صفحاتی از روزنامههای تاریخی «وقایع اتفاقیه» و «ادب» موجود در مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی که روایتگر اخباری مرتبط با مراسم عزاداری محرم در حرم رضوی است نیز در این مراسم، رونمایی و معرفی شد.
وجود ۲ هزار سند مرتبط با عزاداری محرم
در ابتدای این برنامه، جمیله جهانی، مسئول امور اطلاعرسانی و محتوا مطبوعات مدیریت مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی بیان کرد: در حال حاضر، از دوره صفویه تا پایان دوره قاجار، حدود دو هزار سند مربوط به مراسم عزاداری در ماه محرم در حرم مطهر امام رضا (ع) در این مرکز وجود دارد.
وی با محوریت اولین خبر مطبوعات درباره محرم نیز گفت: نخستینبار، در شماره ۳۸ سال اول روزنامه وقایع اتفاقیه، مطلب دینی درباره محرم چاپ شده است. همچنین در یکی از شمارههای روزنامه ادب (اولین روزنامه چاپ شده در مشهد) که در سال ۱۳۲۵ هجری قمری منتشرشده، مطلبی در خصوص تعزیهداری در ماه محرم در مشهد، به چشم میخورد.
سرگذشت عزاداری در حرم رضوی
در ادامه مراسم، جواد نوائیان رودسری، تاریخپژوه و مدرس دانشگاه، با محوریت «سرگذشت عزاداری در حرم رضوی»، عنوان کرد: به نظر میرسد مراسم عزاداری در قرون اولیه، هر چند با بروز حساسیتهایی، در حرم رضوی جریان داشته است. دلیل این حساسیت نیز احتمالاً توجه آل بویه به عزاداری، از محرم سال ۳۵۲ هجری قمری بود که «ابن اثیر» و دیگران در تاریخ خود به آن اشاره کردهاند.
وی افزود: بهاحتمال زیاد قدیمیترین گزارش درباره مراسم عزاداری در حرم رضوی مربوط به «الکامل» است که به وقوع رویدادی در عاشورای سال ۵۱۰ هجری قمری، اشاره کرده است.
نوائیان رودسری با اشاره به تاریخچه مراسم عزاداری در حرم رضوی در دورههای تاریخی قبل از دوره صفویه، ادامه داد: در دوره صفویه و با رسمیت یافتن مذهب شیعه، مراسم عزاداری عمومیت یافت و برای آن ساختارهای جدیدی، تعریف شد.
وی تصریح کرد: قدیمیترین سند موجود در آستان قدس رضوی که در آن به موضوع مراسم عاشورا، بهصورت غیرمستقیم، اشاره شده، سند مربوط به تعطیلی حمام آغچه در روز عاشورای سال ۱۰۱۱ هجری قمری در عهد شاهعباس یکم صفوی است.
این تاریخپژوه گفت: در دوره صفویه بهتدریج مراسم عزاداری در حرم رضوی انتظام خاص خودش را پیدا کرد و برخی الگوهای عزاداری فعال در دیگر نقاط کشور، به آن وارد شد. از جمله این الگوها میتوان به مراسم نخلبندی اشاره کرد که قدمت قدیمیترین سند مربوط به آن به سال ۱۰۶۷ هجری قمری، برمیگردد.
وی افزود: از دوره صفویه، مراسم روضهخوانی در حرم رضوی توسعه یافت. این مراسم در واقع همان مصیبتخوانی و نوحهسرایی در ماتم اهلبیت (ع) بود، اما به سبب شهرت کتاب «روضةالشهدا» در این زمینه، به روضهخوانی شهرت یافت.
نقش وقف در توسعه مراسم عزاداری
نوائیان رودسری با تأکید بر اینکه بخش عمده اسناد موجود درباره عزاداری در حرم رضوی، مربوط به برپایی مراسم روضهخوانی در این مکان مقدس است، بیان کرد: در دوره قاجار نیز مراسم عزاداری، توسعه بسیاری پیدا کرد. بخشی از این توسعه، به طور حتم به وجود موقوفههایی برمیگردد که برای این موضوع وقف شده بود.
این مدرس دانشگاه با معرفی ۱۰ واقف مرتبط با مراسم عزاداری در دوره قاجار، گفت: پژوهشهای حاضر نشان میدهد موقوفه محمدحسین شریف از حسینآباد کرمان در سال ۱۲۵۴ هجری قمری، اولین موقوفه دوره قاجار مرتبط با برگزاری عزاداری در داخل حرم مطهر رضوی است.
وی از دو مراسم «خطبهخوانی» و «شمع گردانی»، بهعنوان برنامههای عزاداری در حرم رضوی در دوره قاجار نام برد و افزود: مراسم عزاداری در حرم مطهر و شهر مشهد، از فعالیت نخستین جراید این شهر، بازتاب خبری مناسبی داشت و نخستین گام در این زمینه در ۱۲ محرم سال ۱۳۱۹ هجری قمری، برداشته شد.
تحلیل ۴ عکس تاریخی عزاداری
نوائیان رودسری در بخش دیگر این مراسم به معرفی و بررسی تحلیلی چهار قطعه عکس مربوط به مراسم عزاداری در حرم رضوی پرداخت که از جمله این عکسها میتوان بهعکس مشهور عزاداری روز عاشورا که احتمالاً در سال ۱۳۱۱ هجری قمری و توسط عبدالله قاجار گرفته شده است، اشاره کرد.
«عکس مراسم عزاداری در صحن عتیق حرم مطهر، احتمالاً در اواخر دوره مظفری»، «عکس عزاداری در حرم امام رضا (ع) در ۲۸ ماه صفر سال ۱۳۰۹، از عبدالله قاجار» و «عکس مراسم عزاداری روز عاشورا، احتمالاً مربوط به سال ۱۳۱۱ هجری قمری»، از دیگر آثاری بود که در برنامه حاضر توسط این تاریخپژوه، مورد بررسی قرار گرفت.