به گزارش برنا، بررسی آمارهای مرکز آمار ایران که بر اساس استانداردهای فائو گردآوری شده، نشان میدهد ساختار کشاورزی ایران طی سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۴۰۲ دستخوش تغییرات گستردهای شده است. در این مدت، علاوه بر تغییر ترکیب واحدهای بهرهبرداری، روند مکانیزاسیون، توسعه گلخانهها و تغییر ویژگیهای جمعیتی بهرهبرداران نیز قابل توجه بوده است.
یکی از مهمترین یافتههای این گزارش، تغییر ساختار اراضی کشاورزی است. سهم واحدهای کوچکمقیاس به مرور افزایش یافته و اراضی کشاورزی بیش از گذشته خرد شدهاند؛ موضوعی که اگرچه تعداد بهرهبرداران را افزایش داده، اما از منظر اقتصادی هزینه تولید را بالا برده و اجرای کشاورزی مکانیزه و اقتصادی را دشوارتر کرده است.
در مقابل، سطح گلخانههای کشور طی دو دهه گذشته رشد چشمگیری داشته و این بخش به یکی از موفقترین حوزههای سرمایهگذاری کشاورزی تبدیل شده است. همچنین آمارها از افزایش استفاده از ماشینآلات و تجهیزات کشاورزی حکایت دارد که نشاندهنده حرکت تدریجی این بخش به سمت مکانیزاسیون است.
از سوی دیگر، دادههای اینفوگرافی نشان میدهد تعداد دام سبک نسبت به دو دهه گذشته روندی کاهشی داشته، در حالی که تغییرات دام سنگین محدودتر بوده است. کارشناسان علت این روند را خشکسالیهای پیاپی، افزایش هزینه نهادههای دامی، کاهش مراتع و افت صرفه اقتصادی دامداری سنتی عنوان میکنند.
آمارهای جمعیتی نیز حاکی از آن است که ترکیب سنی بهرهبرداران همچنان به سمت سالمندی متمایل است و بیشترین سهم بهرهبرداران در گروههای سنی میانسال و سالمند قرار دارند. در مقابل، سهم کشاورزان جوان همچنان پایین است؛ موضوعی که نگرانیهایی درباره انتقال دانش، جانشینی نسل جدید و آینده تولید کشاورزی ایجاد کرده است.
در همین حال، سهم زنان بهرهبردار کشاورزی نسبت به دو دهه قبل افزایش یافته است؛ تغییری که نشان میدهد نقش زنان در فعالیتهای تولیدی روستاها پررنگتر از گذشته شده، هرچند همچنان فاصله قابل توجهی میان تعداد بهرهبرداران مرد و زن وجود دارد.
همچنین بررسی جایگاه بینالمللی ایران نشان میدهد کشور در تولید برخی محصولات کشاورزی و باغی همچنان در میان تولیدکنندگان مهم جهان قرار دارد، اما کارشناسان معتقدند تداوم این جایگاه بدون افزایش بهرهوری آب و خاک دشوار خواهد بود.
محمدرضا بهرامی، استاد اقتصاد کشاورزی، در گفتوگو با خبرنگار برنا اظهار کرد: افزایش تعداد ماشینآلات کشاورزی و رشد مکانیزاسیون اتفاق مثبتی است، اما زمانی ارزشمند خواهد بود که به افزایش بهرهوری آب، خاک و نیروی کار منجر شود.
وی افزود: در شرایطی که ایران با محدودیت شدید منابع آبی روبهرو است، دیگر توسعه کشاورزی بر پایه افزایش سطح زیرکشت امکانپذیر نیست و تنها راهکار، تولید بیشتر با مصرف کمتر آب است.
بهرامی تصریح کرد: بسیاری از کشورهای پیشرفته سالهاست به سمت کشاورزی هوشمند، سنجش از راه دور، هوش مصنوعی و مدیریت دقیق مزارع حرکت کردهاند، در حالی که بخش زیادی از مزارع ایران همچنان با روشهای سنتی اداره میشوند.
الهام شفیعی، پژوهشگر توسعه روستایی، نیز با اشاره به تغییر ساختار بهرهبرداران گفت: افزایش حضور زنان در فعالیتهای کشاورزی یکی از تحولات مثبت این سالهاست، اما همزمان بالا بودن میانگین سنی بهرهبرداران نشان میدهد ورود نسل جوان به این بخش با سرعت مطلوب انجام نمیشود.
وی ادامه داد: توسعه گلخانهها از موفقترین سیاستهای سالهای اخیر بوده، زیرا علاوه بر افزایش تولید، مصرف آب را به شکل محسوسی کاهش داده و امکان صادرات محصولات باکیفیت را فراهم کرده است.
در همین حال، سعید رستگار، کارشناس منابع طبیعی و آب، مهمترین پیام این گزارش را هشدار درباره محدودیت منابع طبیعی دانست و گفت: کاهش کیفیت منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک، تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای متوالی موجب شده مدل سنتی کشاورزی دیگر پاسخگوی نیاز کشور نباشد.
وی افزود: افزایش تعداد بهرهبرداران همزمان با خرد شدن اراضی، بهرهوری اقتصادی را کاهش داده و هزینه تولید را افزایش داده است؛ از این رو تجمیع اراضی، توسعه کشت قراردادی، اصلاح الگوی کشت و سرمایهگذاری در سامانههای نوین آبیاری باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد.
ناصر افضلی، تحلیلگر اقتصاد کشاورزی، نیز تأکید کرد: امنیت غذایی تنها به افزایش تولید وابسته نیست، بلکه به پایداری تولید وابسته است. اگر منابع آب و خاک حفظ نشوند، رشد امروز میتواند به کاهش تولید فردا منجر شود.
وی افزود: کشاورزی ایران اکنون در نقطهای حساس قرار گرفته است؛ نقطهای که سیاستگذاران باید میان ادامه روشهای سنتی یا حرکت به سمت کشاورزی دانشبنیان، هوشمند و صادراتمحور تصمیم بگیرند.
در مجموع، آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد کشاورزی کشور در دو دهه گذشته از نظر مکانیزاسیون، توسعه گلخانهها، افزایش مشارکت زنان و بهبود برخی شاخصهای تولید مسیر رو به رشدی را تجربه کرده است، اما همزمان خرد شدن اراضی، کاهش دام سبک، سالمند شدن بهرهبرداران، محدودیت منابع آب و تداوم فشارهای اقلیمی به مهمترین چالشهای این بخش تبدیل شدهاند. کارشناسان معتقدند دهه پیشرو، دهه تصمیمهای سرنوشتساز برای کشاورزی ایران خواهد بود؛ تصمیمهایی که میتواند امنیت غذایی کشور را تقویت کرده و زمینه افزایش صادرات غیرنفتی را فراهم کند یا در صورت تعلل، بحرانهای ساختاری این بخش را عمیقتر سازد
انتهای پیام/