به گزارش خبرگزاری برنا از اصفهان، وقف در ایران سابقهای طولانی دارد؛ سنتی که در دورههای مختلف، بخشی از نیازهای اجتماعی مردم را بدون اتکا به ساختارهای دولتی تأمین میکرد. از ساخت مسجد و مدرسه گرفته تا تأمین آب، درمان و کمک به نیازمندان، وقف در حقیقت یکی از نخستین شکلهای مشارکت سازمانیافته مردم در حل مسائل جامعه بوده است.
اصفهان نیز در میان استانهای کشور، جایگاه ویژهای در فرهنگ وقف دارد. بر اساس آمارهای اعلامشده، این استان بیش از ۲۵ هزار موقوفه و حدود ۶۷ هزار رقبه دارد؛ ظرفیتی بزرگ که در دل خود املاک، بناها و آثار تاریخی و فرهنگی فراوانی را جای داده است.
اما تعداد بالای موقوفات، به تنهایی نشانه کارآمدی نیست.
وقف؛ از یک سنت مذهبی تا یک سرمایه اجتماعی
یکی از مهمترین ویژگیهای وقف، پیوند آن با مسئولیت اجتماعی است. واقف، دارایی خود را از مالکیت شخصی خارج میکند تا منافع آن در مسیر مشخصی هزینه شود؛ مسیری که میتواند آموزش، درمان، امور مذهبی، کمک به نیازمندان یا دیگر نیازهای عمومی را شامل شود.
در واقع، وقف میتواند سرمایهای اجتماعی باشد؛ سرمایهای که اگر درست مدیریت شود، بخشی از بار مشکلات جامعه را بر دوش میکشد.
در شرایطی که دولتها با محدودیت منابع مالی روبهرو هستند، ظرفیت موقوفات میتواند در حوزههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نقشآفرینی کند. اما تحقق این ظرفیت، نیازمند آن است که وقف از یک مفهوم صرفاً مناسبتی خارج شود.
موقوفات اصفهان؛ ثروتی که نباید در رکود بماند
یکی از مهمترین پرسشهای امروز درباره وقف، بهرهوری اقتصادی موقوفات است.
بسیاری از موقوفات، املاک و داراییهایی هستند که باید درآمد آنها صرف اجرای نیت واقف شود. اما اگر یک موقوفه درآمد کافی نداشته باشد، درگیر مسائل حقوقی شود یا سالها بدون بهرهبرداری مناسب باقی بماند، در نهایت اجرای نیت واقف نیز با مشکل مواجه خواهد شد.
در سالهای اخیر، موضوع حرکت موقوفات به سمت اقتصاد مولد و فعالسازی داراییهای وقفی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع به معنای تغییر نیت واقف نیست؛ بلکه مسئله این است که چگونه میتوان با حفظ دقیق وقفنامه، داراییهای وقفی را متناسب با شرایط اقتصادی امروز مدیریت کرد.
اصفهان با حجم بالای موقوفات خود، بیش از هر استان دیگری به پاسخ این پرسش نیاز دارد.
وقتی وقف با مسائل حقوقی گره میخورد
یکی از مهمترین چالشهای موقوفات، مسائل حقوقی و مالکیتی است.
املاک دارای اسناد قدیمی، مشخص نبودن دقیق حدود برخی موقوفات، وجود معارض و اختلافات چندینساله، در مواردی باعث شده بهرهبرداری از یک موقوفه با مشکل مواجه شود.
در همین راستا، در سالهای اخیر بخشی از اختلافات قدیمی میان اوقاف و مردم در استان اصفهان با پیگیری دستگاه قضایی تعیین تکلیف شده است، اما پیچیدگیهای حقوقی همچنان یکی از مسائل مهم این حوزه به شمار میرود.
در طرحهای جدید احیا و فعالسازی موقوفات نیز موضوعاتی مانند سنددار کردن املاک، اجرای حدنگاری، تثبیت مالکیت و پیگیری دعاوی حقوقی مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع نشان میدهد که آینده وقف تنها در گرو نیت خیر واقفان نیست؛ بلکه مدیریت حقوقی دقیق نیز بخش مهمی از حفظ این سرمایههاست.
میراث تاریخی؛ میان وقف و فرسودگی
اصفهان شهری تاریخی است و بخش مهمی از بناهای ارزشمند آن با موقوفات گره خوردهاند.
اینجا اما یک چالش جدی شکل میگیرد؛ چگونه میتوان هم از ارزش تاریخی یک بنا حفاظت کرد و هم مسائل مالکیتی و وقفی آن را مدیریت کرد؟
نمونههایی مانند مسجد جامع اصفهان نشان میدهد که مسائل مربوط به موقوفات و درآمدهای آن میتواند مستقیماً با نگهداری آثار تاریخی ارتباط پیدا کند.
مسئولان اوقاف استان نیز بر این موضوع تأکید کردهاند که حفاظت از موقوفات تاریخی بدون همکاری میان دستگاههایی مانند اوقاف، میراث فرهنگی و دیگر نهادهای مسئول امکانپذیر نیست.
بنابراین، موقوفات تاریخی را نمیتوان صرفاً یک ملک اقتصادی دانست؛ این املاک بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی اصفهان هستند.
شفافیت؛ مطالبهای که باید جدی گرفته شود
یکی از مهمترین موضوعاتی که میتواند اعتماد عمومی به وقف را افزایش دهد، شفافیت است.
مردم حق دارند بدانند درآمد موقوفات چگونه هزینه میشود و نیت واقفان تا چه اندازه بهدرستی اجرا میشود.
اطلاعرسانی ناکافی درباره نحوه اداره موقوفات نیز از سوی مسئولان این حوزه بهعنوان یکی از دلایل شکلگیری بخشی از انتقادهای مردمی مطرح شده است. تکمیل بانک جامع اطلاعاتی اماکن وقفی و شناسایی دقیق وضعیت آنها میتواند گامی برای افزایش شفافیت باشد.
شفافیت، تنها انتشار چند آمار نیست؛ مردم باید بتوانند تصویری روشن از سرنوشت داراییهایی داشته باشند که برای منفعت عمومی وقف شدهاند.
وقفهای جدید برای نیازهای جدید
شاید یکی از مهمترین ضرورتهای امروز، تغییر نگاه جامعه به موضوع وقف باشد.
وقف در گذشته پاسخگوی نیازهای زمان خود بود؛ امروز نیز میتواند پاسخگوی نیازهای نسل جدید باشد.
وقف برای حمایت از دانش و فناوری، درمان بیماریهای خاص، محیط زیست، اشتغال، آموزش مهارت، کاهش آسیبهای اجتماعی و حمایت از جوانان، میتواند فصل تازهای در فرهنگ وقف ایجاد کند.
جامعه امروز با مسائل متفاوتی روبهروست و وقف نیز اگر میخواهد همچنان نهادی زنده و اثرگذار باشد، باید بتواند در کنار حفظ سنتهای گذشته، نیازهای جدید را نیز ببیند.
وقف؛ میراثی برای حفظ کردن یا سرمایهای برای ساختن؟
وقف در اصفهان یک ظرفیت کمنظیر است؛ ظرفیتی که هم یک پشتوانه مذهبی و فرهنگی محسوب میشود، هم میتواند در اقتصاد و مسائل اجتماعی نقش داشته باشد.
اما حفظ وقف، تنها به معنای نگهداری از املاک و بناها نیست.
موقوفهای که درآمد ندارد، بنایی که در حال فرسودگی است، ملکی که سالها درگیر اختلاف حقوقی مانده یا درآمدی که درباره نحوه هزینهکرد آن اطلاعرسانی شفافی نمیشود، نمیتواند تمام ظرفیت وقف را به جامعه نشان دهد.
امروز شاید بیش از هر زمان دیگری، وقف به یک نگاه تازه نیاز دارد؛ نگاهی که در آن حفظ نیت واقف، شفافیت، مدیریت حرفهای، حل مسائل حقوقی، بهرهوری اقتصادی و پاسخ به نیازهای جدید جامعه در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
اصفهان با هزاران موقوفه و پیشینهای عمیق در این حوزه، میتواند الگوی این تحول باشد.
پرسش اصلی اما همچنان باقی است؛ آیا وقف در اصفهان قرار است تنها میراثی از گذشته باشد یا سرمایهای که برای آینده کار میکند؟