بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد همزمان با افزایش مستمر مصرف بنزین در کشور، روند اسقاط خودروهای فرسوده طی بخش قابل توجهی از سالهای گذشته با افت جدی مواجه بوده است؛ وضعیتی که در کنار رشد تعداد خودروهای شخصی، فشار بر شبکه سوخت، حملونقل عمومی و محیط زیست را افزایش داده است.
بر اساس دادههای موجود، میانگین مصرف روزانه بنزین از ۷۴.۷۴ میلیون لیتر در سال ۱۳۹۵ به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در سال ۱۴۰۴ رسیده است. به این ترتیب، مصرف روزانه بنزین طی این دوره حدود ۵۵ میلیون لیتر افزایش یافته که معادل رشدی نزدیک به ۷۴ درصد است.
روند مصرف بنزین در این دوره، بهجز افت موقت سال ۱۳۹۹، عمدتاً صعودی بوده است. میانگین مصرف روزانه از ۸۰.۷۲ میلیون لیتر در سال ۱۳۹۶ به ۸۹.۰۷ میلیون لیتر در سال ۱۳۹۷ و ۸۹.۶۷ میلیون لیتر در سال ۱۳۹۸ رسید.
در سال ۱۳۹۹ و همزمان با شیوع کرونا، مصرف به ۷۵.۵۴ میلیون لیتر در روز کاهش یافت، اما پس از آن روند افزایشی با سرعت بیشتری ادامه پیدا کرد. مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۰ به ۸۷.۲۶ میلیون لیتر، در سال ۱۴۰۱ به ۱۰۳.۵ میلیون لیتر، در سال ۱۴۰۲ به ۱۱۸.۱ میلیون لیتر و در سال ۱۴۰۳ به ۱۲۴.۵ میلیون لیتر رسید. این رقم برای سال ۱۴۰۴ حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز اعلام شده است.
رشد تقاضا برای خودروهای شخصی و نامتوازن بودن توسعه حملونقل عمومی از جمله عوامل مؤثر بر افزایش مصرف سوخت و تشدید ناترازی بنزین به شمار میرود؛ موضوعی که در کنار آلودگی هوا و مشکلات ترافیکی، ضرورت اصلاح ساختار حملونقل کشور را پررنگتر کرده است.
در سوی دیگر، آمار اسقاط خودرو طی سالهای گذشته نشاندهنده نوسان شدید و در مقاطعی افت قابل توجه است. تعداد خودروهای اسقاطشده از ۸۹ هزار دستگاه در سال ۱۳۸۶ آغاز شد و در سال ۱۳۸۷ به ۱۵۸ هزار دستگاه و در سال ۱۳۸۹ به ۲۵۸ هزار دستگاه رسید.
این روند در سالهای بعد با نوسانات زیادی همراه شد. در سال ۱۳۹۳ تعداد خودروهای اسقاطشده به ۳۳۷ هزار دستگاه رسید، اما در سال ۱۳۹۷ به ۶۳ هزار دستگاه و در سال ۱۳۹۸ به تنها ۷ هزار دستگاه کاهش یافت.
روند پایین اسقاط تا سالهای ابتدایی دهه ۱۴۰۰ نیز ادامه داشت؛ بهطوری که تعداد خودروهای اسقاطشده در سالهای ۱۳۹۹، ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ به ترتیب ۱۳ هزار، ۱۶ هزار و ۲۲ هزار دستگاه بود. در سال ۱۴۰۲ نیز این رقم به ۷۲ هزار دستگاه رسید.
سال ۱۴۰۳ نقطه متفاوتی در این روند بود. بر اساس آمار ارائهشده، تعداد خودروهای اسقاطشده در این سال به ۳۴۹ هزار دستگاه رسید؛ رقمی که در مقایسه با سال ۱۴۰۲ جهش قابل توجهی را نشان میدهد.
با این حال، این روند در سال ۱۴۰۴ ادامه پیدا نکرد و تعداد اسقاط به حدود ۲۰۴ هزار دستگاه رسید. بر این اساس، میزان اسقاط در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل حدود ۴۱ درصد کاهش داشته است.
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در بررسی وضعیت ناوگان خودرویی کشور، با اشاره به روند اسقاط خودرو و پیامدهای آن، بر ضرورت توجه همزمان به نوسازی ناوگان، توسعه حملونقل عمومی و اصلاح سازوکارهای اسقاط تأکید کرده است.
این آمار در حالی ثبت شده که در برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه خودرو مطرح شده است. مقایسه عملکرد سالهای اخیر با این هدف نشان میدهد حتی با وجود جهش سال ۱۴۰۳، تعداد خودروهای اسقاطشده همچنان با سطح موردنظر فاصله دارد.
در همین چارچوب، ضعف عملکرد اسقاط در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲، که مجموع خودروهای اسقاطشده در این دوره را به کمتر از ۱۰۰ هزار دستگاه رسانده، به انباشت بیش از ۱۳ میلیون خودروی فرسوده در ناوگان کشور منجر شده است.
در چنین شرایطی، افزایش مصرف بنزین بدون همزمانی آن با نوسازی ناوگان و خروج خودروهای فرسوده میتواند فشار مضاعفی بر منابع سوخت کشور وارد کند. از سوی دیگر، فرسودگی ناوگان تنها به افزایش مصرف سوخت محدود نمیشود و آثار آن در آلودگی هوا، ترافیک و ایمنی تردد نیز نمایان است.
در مجموع، آمارهای رسمی نشان میدهد مسئله خودرو در کشور صرفاً به افزایش تعداد وسایل نقلیه محدود نیست، بلکه همزمانی رشد مصرف سوخت با عقبماندگی در اسقاط و نوسازی ناوگان، ضرورت سیاستگذاری هماهنگ در حوزه حملونقل، توسعه حملونقل عمومی و اصلاح سازوکارهای اسقاط خودرو را بیش از گذشته نمایان کرده است.