اختفای روزگاهی ماه و زهره در آسمان ایران؛ فرصتی برای ثبت یک پدیده نجومی

دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ ماه از مقابل سیاره زهره عبور می‌کند و در بخش‌هایی از ایران پدیده نجومی اختفای ماه و زهره رخ خواهد داد؛ رویدادی که به دلیل درخشش زیاد زهره، باریک بودن هلال ماه و وقوع آن در آسمان روز علاوه بر جذابیت رصدی فرصتی برای ثبت و اندازه‌گیری علمی در اختیار منجمان آماتور قرار می‌دهد.

به گزارش خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا، کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران از علاقه‌مندان خواسته است ضمن رصد و عکاسی از این پدیده در صورت برخورداری از تجهیزات مناسب، زمان دقیق آغاز و پایان اختفا را ثبت کنند تا داده‌های رصدی برای مقایسه با پیش‌بینی‌های نجومی مورد استفاده قرار گیرد.

اختفا چیست و چرا اختفای زهره اهمیت دارد؟

اختفا به رویدادی گفته می‌شود که در آن از دید یک ناظر زمینی، یک جرم آسمانی برای مدتی پشت جرم دیگری قرار می‌گیرد و از دید ناظر پنهان می‌شود. ماه به دلیل قطر ظاهری نزدیک به ۳۰ دقیقه قوسی بار‌ها موجب اختفای ستارگان می‌شود، اما اختفای سیارات کمتر رخ می‌دهد و از نظر رصدی جذابیت بیشتری دارد.

اختفای زهره اگرچه در مقیاس نجومی پدیده‌ای بسیار نادر محسوب نمی‌شود اما درخشش بالای این سیاره آن را به جرمی مناسب برای رصد چنین رویدادی تبدیل می‌کند.

به گزارش انجمن نجوم ایران، اختفای ۲۳ شهریور ماه تنها حدود ۱۲ درصد روشن است و زهره نیز با قدر ظاهری حدود منفی ۴.۵، یکی از درخشان‌ترین اجرام آسمان خواهد بود. همین شرایط در صورت مساعد بودن وضعیت جوی و شفافیت آسمان امکان مشاهده زهره در آسمان روز را حتی با چشم غیرمسلح فراهم می‌کند؛ هرچند برای مشاهده دقیق لحظه ورود و خروج زهره از پشت ماه، استفاده از تلسکوپ توصیه می‌شود.

یک اختفای متفاوت در شمال‌شرق ایران

یکی از ویژگی‌های قابل توجه این رویداد در ایران تفاوت شکل اختفا در نقاط مختلف کشور است. در بخش‌هایی از استان‌های خراسان شمالی، خراسان رضوی و خراسان جنوبی و همچنین قسمت کوچکی از استان سمنان اختفا به صورت خراشان رخ می‌دهد. در این حالت مسیر ظاهری زهره از نزدیکی لبه قرص ماه عبور می‌کند و ناظر می‌تواند با استفاده از تلسکوپ شاهد پنهان شدن بخشی از قرص زهره پشت لبه ماه باشد.

در اختفای خراشان زهره به جای آنکه در ناحیه‌ای دور از لبه ماه به‌طور کامل پشت قرص ماه پنهان شود، در امتداد لبه ماه قرار می‌گیرد. به همین دلیل عوارض و پستی‌وبلندی‌های لبه ماه می‌توانند بر شکل و زمان دقیق ناپدید شدن و دوباره ظاهر شدن زهره اثر بگذارند.

با حرکت از شمال‌شرق به سمت مناطق جنوب‌غربی ایران مدت زمانی که زهره پشت ماه قرار می‌گیرد افزایش پیدا می‌کند و در برخی مناطق این مدت می‌تواند به حدود ۸۰ دقیقه برسد؛ بنابراین موقعیت جغرافیایی رصدگر در زمان‌بندی و حتی شکل مشاهده این اختفا نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

اختفا در کدام شهر‌ها دیده می‌شود؟

بر اساس محاسبات انجام‌شده انجمن نجوم ایران اختفای روزگاهی ماه و زهره در بسیاری از نقاط ایران قابل مشاهده است؛ با این حال در برخی مناطق شمال‌شرق کشور از جمله مشهد و بجنورد اختفا رخ نمی‌دهد.

زمان آغاز و پایان این پدیده نیز بسته به محل رصد متفاوت است. علی ابراهیمی سراجی عضو هیئت دبیران کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران این زمان‌ها را با استفاده از نرم‌افزار تخصصی Occult ۴ استخراج کرده است. برای نمونه در تهران اختفا از حدود ساعت ۱۳:۵۹ آغاز می‌شود و حدود ساعت ۱۴:۵۳ به پایان می‌رسد.

جدول زمان اختفای ماه و زهره در مراکز استان‌ها

منبع: استخراج از نرم‌افزار Occult ۴، علی ابراهیمی سراجی، کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران

از یک رصد جذاب تا ثبت داده علمی

مهم‌ترین نکته در این نوع رصد، ثبت دقیق زمان است. رصدگر باید پیش از آغاز برنامه، ساعت یا ابزار زمان‌سنج خود را با زمان جهانی UTC هماهنگ کند و میزان خطای ساعت خود را نیز با استفاده از ابزار‌ها و برنامه‌های مناسب مشخص کند.

آغاز اختفا لحظه‌ای است که قرص زهره شروع به پنهان شدن پشت لبه ماه می‌کند و پایان اختفا زمانی است که نخستین بخش روشن زهره دوباره از پشت لبه ماه ظاهر می‌شود.

ثبت این دو زمان با دقت بالا می‌تواند داده‌ای قابل استفاده برای مقایسه مشاهدات واقعی با پیش‌بینی‌های نجومی فراهم کند.

فیلم‌برداری دقیق، ارزش داده‌های رصدی را بیشتر می‌کند

برای دستیابی به نتیجه دقیق‌تر، استفاده از تلسکوپ با بزرگنمایی مناسب و ترجیحا سامانه موتوردار توصیه شده است. همچنین در صورت امکان فیلم‌برداری پیوسته از لحظه ورود و خروج زهره از پشت ماه می‌تواند کیفیت داده‌های رصدی را افزایش دهد؛ به‌ویژه اگر زمان دقیق روی تصویر ثبت شده باشد.

چنین داده‌هایی به رصدگر اجازه می‌دهد زمان وقوع رویداد را با دقت بیشتری استخراج کند و مشاهدات خود را با زمان‌های محاسبه‌شده مقایسه کند.

هشدار جدی؛ خورشید را بدون فیلتر رصد نکنید

از آنجا که این اختفا در طول روز رخ می‌دهد رعایت نکات ایمنی در هنگام رصد اهمیت بسیار زیادی دارد. خورشید در زمان وقوع پدیده در آسمان حضور دارد و نباید بدون فیلتر خورشیدی استاندارد و مناسب، تلسکوپ یا دوربین را به سمت خورشید نشانه رفت. مشاهده مستقیم خورشید از طریق تلسکوپ یا دوربین بدون فیلتر مناسب می‌تواند در مدت بسیار کوتاهی آسیب شدید و دائمی به چشم وارد کند؛ بنابراین رصد و تصویربرداری باید با تجهیزات و روش‌هایی انجام شود که از ورود خطرناک نور خورشید به چشم، دوربین یا سامانه نوری جلوگیری کند.

فرصتی برای مشارکت شهروندی در علم نجوم

اختفای روزگاهی ماه و زهره در ۲۳ شهریور از یک سو پدیده‌ای جذاب برای علاقه‌مندان به نجوم و عکاسی آسمان است و از سوی دیگر می‌تواند زمینه‌ای برای مشارکت منجمان آماتور در ثبت داده‌های علمی فراهم کند.

تفاوت زمان و شکل اختفا در نقاط مختلف ایران نیز باعث می‌شود موقعیت جغرافیایی رصدگر اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. علاقه‌مندان می‌توانند با استفاده از جدول زمان‌بندی، زمان تقریبی رویداد را برای محل خود مشخص کنند و در صورت برخورداری از تجهیزات مناسب مشاهدات خود را ثبت و مستندسازی کنند.

کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران نیز از علاقه‌مندان خواسته است پیش از رصد، راهنمای این رویداد و جدول زمان‌بندی شهر‌های مختلف را مطالعه کنند و در صورت برخورداری از تجهیزات لازم، در ثبت علمی این پدیده مشارکت داشته باشند.

انتهای پیام/