چاروق که در ادوار گذشته به عنوان یکی از پایافزارهای اصیل ایرانی مورد استفاده اقشار مختلف جامعه بود، در گذر زمان و با تغییر سبک زندگی، از یک کالای مصرفی به یک محصول تزئینی و فاخر تبدیل شده است.
هنر چاروق دوزی زنجان که در دوره صفویه و قاجار به اوج شکوفایی خود رسید، اکنون با تلفیق هنر چرمدوزی، گلدوزی های ابریشمی و طراحی های ظریف سنتی، جایگاهی ویژه در میان سایر صنایعدستی این استان دارد.
با این حال، هنرمندان این عرصه در استان زنجان تاکید دارند که بقای این هنر شناسنامهدار، نیازمند گذار از روشهای سنتی به مدلهای اقتصادی نوین است.
کارشناسان بر این باورند که تداوم حیات این صنعت، تنها با حمایتهای تسهیلاتی محقق نمیشود، بلکه نیازمند بازطراحی محصولات متناسب با نیاز بازار مدرن، برندسازی اختصاصی و ایجاد بسترهای صادراتی است.
این صنعت که هماکنون در زمره مشاغل زودبازده و کم سرمایهبر قرار میگیرد، در صورت توجه به زنجیره ارزش و تکمیل فرآیندهای آموزشی، میتواند نقش پررنگی در کاهش نرخ بیکاری و تقویت اقتصاد خلاق استان ایفا کند.
از سوی دیگر، حفاظت از این میراث فرهنگی، به مثابه صیانت از دانش بومی است که در صورت نادیده گرفتن، خطر انقطاع نسلی و فراموشی تکنیک های دستساز استادکاران پیشکسوت را به همراه خواهد داشت.
حمایت از هنرمندان، راه نجات صنایعدستی از رکود است
مرد علی حیدری ۷۰ ساله، پیشکسوت چاروقدوزی زنجان است که سالها در این هنر فعالیت کرده است با اشاره به کاهش بازار فروش صنایعدستی و دشواریهای اقتصادی هنرمندان گفت: برای جلوگیری از رکود بیشتر این هنر و حفظ اصالت آن، باید از هنرمندان و کارآموزان حمایت شود و زمینه مناسبی برای عرضه و فروش تولیدات آنان فراهم آید.
وی با بیان اینکه ادامه حیات هنرهای سنتی در گرو حمایت از فعالان این حوزه است، اظهار داشت: هنرمندان صنایعدستی امروز با مشکلات مختلفی مواجه هستند و یکی از مهمترین این مشکلات، نبود بازار مناسب برای فروش تولیدات است.
حیدری افزود: ممکن است یک هنرمند یا کارآموز، ماهها برای تولید یک محصول وقت بگذارد و با عشق و علاقه کار کند، اما وقتی امکان عرضه و فروش محصول خود را نداشته باشد، ادامه فعالیت برای او دشوار میشود.
این پیشکسوت چاروقدوزی زنجان ادامه داد: یکی از کارآموزان من، امسال در بازارچه غرفهای برای عرضه محصولاتش نداشت و در حال حاضر کارهای تولیدشده را در خانه نگهداری میکند، چراکه توان اجاره یک مغازه مستقل را ندارد.
حیدری با اشاره به بالا بودن هزینه اجاره واحدهای تجاری در برخی نقاط شهر زنجان گفت: اجاره مغازه در مناطقی مانند سبزهمیدان، سعدی و بازار بسیار بالاست و بسیاری از هنرمندان صنایعدستی توان پرداخت چنین هزینههایی را ندارند.
وی تاکید کرد: اگر قرار باشد از هنرمندان انتظار داشته باشیم که تولید کنند و این هنر را زنده نگه دارند، باید دست آنها را گرفت و برای فروش و عرضه محصولاتشان نیز چارهای اندیشید.
این استاد و پیشکسوت چاروقدوزی زنجان با اشاره به کاهش تعداد شاگردان و کارآموزان این رشته گفت: همچنان تعدادی شاگرد دارم، اما تعداد آنها نسبت به گذشته خیلی کمتر شده است.
وی افزود: آموزش مهمترین راه برای حفظ یک هنر سنتی است و اگر نسل جدید با این هنرها آشنا نشود و مهارتهای مربوط به آنها را یاد نگیرد، به مرور زمان ممکن است این هنرها با مشکل مواجه شوند.
حیدری با بیان اینکه چاروقدوزی نیازمند معرفی بیشتر است، گفت: باید کاری کرد که این هنر همچنان اصالت خود را حفظ کند و در عین حال افراد بیشتری با آن آشنا شوند و برای یادگیری آن انگیزه پیدا کنند.
وی ادامه داد: وقتی هنرمند ببیند شاگرد دارد، کارش دیده میشود و محصولش بازار فروش دارد، انگیزه بیشتری برای ادامه فعالیت و آموزش خواهد داشت، اما وقتی فروش کاهش پیدا کند، طبیعی است که هم تولید و هم آموزش تحت تاثیر قرار گیرد.
این پیشکسوت چاروقدوزی درباره تاثیر شرایط اقتصادی بر وضعیت صنایعدستی نیز اظهار داشت: هنر عشق و علاقه میخواهد، اما هنرمند در کنار عشق و علاقه باید بتواند از کاری که انجام میدهد، درآمد هم داشته باشد.
حیدری با اشاره به وضعیت فروش صنایعدستی در سالهای گذشته گفت: پیش از انقلاب، شرایط فروش صنایعدستی بهتر بود و مشتری بیشتری برای این محصولات وجود داشت.
وی افزود: کارهای استاد من در مغازه به فروش میرسید و هرچه از محصولات باقی میماند، آنها را برای فروش به شهرهای دیگر میفرستادند، بخشی از این کارها به تهران، اصفهان، شیراز و مناطق دیگر ارسال و در آنجا توزیع میشد، امروز این روند مانند گذشته وجود ندارد و مشکلات فروش بیشتر شده است.
حیدری ادامه داد: بازار صنایعدستی با کاهش تقاضا مواجه شده و همین موضوع کار را برای هنرمندان سختتر کرده است.
وی تاکید کرد: در چنین شرایطی تنها تولید کردن کافی نیست، بلکه باید برای فروش محصول نیز برنامه وجود داشته باشد، زیرا اگر محصول تولید شود اما بازار مناسبی برای آن نباشد، هنرمند نمیتواند هزینه و زمان صرفشده برای تولید را جبران کند.
این پیشکسوت چاروقدوزی زنجان یکی از اقدامات مثبت در زمینه آموزش مهارتهای صنایعدستی را آموزش این حرفه به برخی سربازان نیروی انتظامی عنوان کرد و گفت: گاهی سربازان را برای یادگیری یک حرفه به کارگاه میفرستند و آنها در مدت حضور خود، یک مهارت را یاد میگیرند.
حیدری افزود: این کار بسیار خوب است، چراکه جوانی که برای مدتی در کارگاه حضور پیدا میکند، علاوه بر آشنایی با یک هنر سنتی، یک حرفه و مهارت نیز فرا میگیرد که میتواند در آینده برای او مفید باشد.
وی با تاکید بر ضرورت گسترش چنین آموزشهایی اظهار کرد: اگر آموزش صنایعدستی به شکل گستردهتری دنبال شود، افراد بیشتری با این هنرها آشنا میشوند و امکان انتقال تجربه از استادکاران به نسل جدید افزایش پیدا میکند.
حیدری گفت: یکی از مشکلات اصلی کارآموزان این است که پس از یادگیری حرفه، برای ادامه فعالیت و فروش محصولات خود با مشکل مواجه میشوند.
وی افزود: یک کارآموز وقتی آموزش میبیند، باید بتواند بعد از آن وارد بازار کار شود. اگر جایی برای عرضه محصولات او وجود نداشته باشد و نتواند مغازهای با هزینه مناسب در اختیار بگیرد، ممکن است مجبور شود تولیدات خود را در خانه نگه دارد و به تدریج از ادامه کار منصرف شود.
این استادکار چاروقدوزی خاطرنشان کرد: ایجاد بازارچههای دائمی یا اختصاص فضاهای مناسب برای عرضه محصولات هنرمندان میتواند کمک زیادی به فعالان این حوزه کند، چراکه هزینه اجاره مغازه برای بسیاری از آنها سنگین است.
وی تاکید کرد: حمایت از صنایعدستی فقط به معنای آموزش نیست؛ هنرمند باید در مراحل مختلف از آموزش و تولید تا عرضه و فروش مورد حمایت قرار گیرد.
حیدری افزود: اگر این حمایتها انجام شود، هم استادکاران با انگیزه بیشتری به فعالیت ادامه میدهند و هم کارآموزان امیدوار میشوند که پس از یادگیری این حرفه بتوانند از آن کسب درآمد کنند.
وی خاطرنشان کرد: چاروق دوزی بخشی از هنر و هویت صنایعدستی زنجان است و برای اینکه این هنر همچنان زنده بماند و اصالت آن حفظ شود، باید زمینه آموزش، تولید، معرفی و بهویژه فروش محصولات آن فراهم شود.
پیشکسوت دیگر چاروقدوزی زنجان، با انتقاد از آنچه حمایت ناکافی از هنرمندان و فعالان واقعی صنایعدستی عنوان کرد، گفت: حمایت باید به هنرمندانی اختصاص پیدا کند که واقعا در این حوزه فعالیت دارند و زندگی و شغل خود را بر پایه این هنر بنا کردهاند، چراکه تسهیلات اندک نمیتواند مشکلات معیشتی و هزینههای ادامه فعالیت آنان را برطرف کند.
علی رضایی اظهار داشت: انتظار ما از متولیان امر این است که حمایت از پیشکسوتان و هنرمندان صنایعدستی فقط در حد حرف و وعده نباشد، بلکه در عمل نیز حمایتهایی صورت گیرد که بتواند به ادامه فعالیت هنرمند کمک کند.
وی با بیان اینکه بسیاری از هنرمندان سالها برای یادگیری، حفظ و انتقال هنر خود زحمت کشیدهاند، افزود: کسانی که همچنان این هنر را ادامه میدهند و چاروقدوزی شغل آنهاست، باید مورد توجه قرار گیرند و حمایتها به فعالان واقعی این حوزه اختصاص پیدا کند.
این پیشکسوت چاروقدوزی ادامه داد: نمیگویم به کسانی که فعالیت نمیکنند یا این حرفه شغلشان نیست، حمایت بدهند، باید کسانی که واقعا کار میکنند و این هنر را ادامه میدهند، شناسایی شوند و حمایت دریافت کنند.
رضایی با اشاره به مشکلات اقتصادی هنرمندان گفت: حدود دو سال است که دنبال دریافت تسهیلات ۳۰۰ میلیون تومانی هستم، اما هنوز به نتیجه نرسیدهام.
وی افزود: به دلیل مشکلات مالی دیگر نمیخواهم این کار را ادامه بدهم و حتی به فکر ترک این حرفه افتادهام، اگر هنرمند نتواند از حرفهای که ۵۰ سال برای آن زحمت کشیده، درآمد مناسبی داشته باشد، ادامه دادن برایش بسیار سخت میشود.
این هنرمند پیشکسوت با بیان اینکه بحث اصلی، شن و شخصیت هنرمند نیست بلکه مساله درآمد و تأمین زندگی است گفت: گاهی درآمد یک کار ساده در خیابان از درآمد این هنر بیشتر است، منظور من مقایسه شخصیت افراد نیست؛ بحث درآمد است، وقتی یک هنرمند نمیتواند از کار خود هزینه زندگیاش را تأمین کند، طبیعی است که به فکر شغل دیگری بیفتد.
رضایی گفت: به مدت ۵۰ سال برای این هنر زحمت کشیدهام. انتظار دارم برای کاری که تمام عمرم را برای آن گذاشتهام، ارزش و جایگاهی وجود داشته باشد تا بتوانم زندگیام را اداره کنم.
وی ادامه داد: هزینههای زندگی بالا است و هنرمند هم مانند هر فرد دیگری باید بتواند هزینه خانه و زندگی خود را تأمین کند، با حمایتهای ناچیز، عملا امکان ادامه فعالیت برای بسیاری از هنرمندان وجود ندارد. اگر حمایت واقعی نباشد، کار را کنار میگذارم.
این پیشکسوت چاروقدوزی تاکید کرد: اگر حمایت واقعی انجام شود، میتوانم تا زمانی که زنده هستم به این کار ادامه بدهم، اما اگر این حمایت وجود نداشته باشد، دیگر توان ادامه دادن ندارم و مجبور میشوم این کار را جمع کنم و به دنبال شغل دیگری بروم.
رضایی افزود: این هنر را مانند فرزندم، دوست دارم و به آن علاقه دارم، سالها برایش زحمت کشیدهام و دوست ندارم آن را رها کنم، اما شرایط به گونهای شده که دیگر انگیزه سابق را برای ادامه کار ندارم.
وی با اشاره به دشواریهای اقتصادی هنرمندان گفت: انسان وقتی میبیند حاصل زحماتش درآمد کافی ندارد و کسی هم سراغی از او نمیگیرد، به تدریج دلسرد میشود.
رضایی با اشاره به سابقه فعالیت خود در عرصه صنایعدستی گفت: حدود ۲۰ سال پیش حتی محصولات من به ژاپن صادر میشد و یک فرد ایرانی که آنجا حضور داشت، محصولات را خریداری میکرد، آن زمان کار بسیار خوب بود و بازار مناسبی داشتیم، اما امروز دیگر از آن شرایط خبری نیست. نه بازار گذشته وجود دارد و نه حمایتهایی که بتواند هنرمند را برای ادامه فعالیت امیدوار کند.
این پیشکسوت چاروقدوزی زنجان با گلایه از بیتوجهی به وضعیت هنرمندان ادامه داد: در این مدت کمتر کسی سراغی از من گرفته و نپرسیده که وضعیت کار و زندگیام چگونه است.
رضایی تاکید کرد: چاروقدوزی فقط یک شغل یا یک محصول نیست، بلکه بخشی از هویت شهر زنجان است و نباید اجازه داد این هنر از بین برود.
وی گفت: در گذشته برای معرفی این هنر، محصولات و کارهایم را حتی به دانشگاهها میبردم و از این طریق تلاش میکردم چاروقدوزی و صنایعدستی زنجان بیشتر معرفی شود.
این هنرمند پیشکسوت با اشاره به حمایتهایی که در گذشته از هنرمندان انجام میشد، افزود: در دورهای، افرادی در دانشگاهها بودند که توجه هنرمندان را داشتند و از ما حمایت میکردند، اما شرایط امروز متفاوت شده و دیگر آن حمایتها را احساس نمیکنم. هنرمند باید احساس کند که متولیان امر او را میبینند و برای ادامه فعالیتش اهمیت قائل هستند. حمایت باید متناسب با نیاز هنرمند باشد.
وی با تاکید بر ضرورت بازنگری در شیوه حمایت از صنایعدستی گفت: حمایت زمانی مؤثر است که بتواند مشکل واقعی هنرمند را حل کند. اگر هنرمند نیاز به سرمایه برای ادامه کار دارد، باید تسهیلاتی در اختیارش قرار گیرد که واقعاً برای راهاندازی و ادامه فعالیت او کافی باشد.
رضایی افزود: نمیتوان با پرداخت مبالغ ناچیز انتظار داشت هنرمندی که هزینه مواد اولیه، تولید، زندگی و سایر مخارج را دارد، بتواند همچنان به کار خود ادامه دهد.
وی تاکید کرد: متولیان باید ابتدا فعالان واقعی هر رشته را شناسایی کنند؛ کسانی که سالها در این حوزه فعالیت کردهاند، تولید دارند و این هنر شغل اصلی آنهاست، در اولویت حمایت قرار گیرند.
این پیشکسوت چاروقدوزی گفت:پ از مسئولان انتظار زیادی ندارم؛ فقط میخواهم واقعیت زندگی هنرمندان را ببینند و برای حفظ این هنرها کاری انجام دهند، اگر امروز از هنرمندانی که هنوز مشغول کار هستند حمایت نشود، ممکن است فردا دیگر کسی برای ادامه این هنر باقی نماند، چاروقدوزی بخشی از هویت زنجان است و حفظ آن نیازمند حمایت عملی، ایجاد بازار فروش و توجه واقعی به استادکاران و پیشکسوتان این رشته است.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان با اشاره به چالشهای پیش روی هنر چاروق دوزی گفت: کمبود نسل جدید، تغییر سبک زندگی و پوشش، رقابت با محصولات صنعتی و ضعف در بازاریابی و توزیع از مهمترین مشکلاتی است که امروز این هنر سنتی با آن مواجه است.
داریوش نادری افزود: چاروقدوزی از هنرهای سنتی و شناخته شده زنجان است، اما مانند بسیاری از رشتههای صنایعدستی، برای ادامه حیات و انتقال به نسلهای آینده با چالشهایی مواجه شده است.
وی افزود: یکی از مهمترین مشکلات امروز این رشته، کمبود هنرمندان جوان و گسست در زنجیره انتقال مهارت است، بخش قابل توجهی از مهارتهای این هنر در اختیار استادکاران سالخوردهای است که سالها تجربه و دانش فنی را در سینه دارند، اما به دلیل دشواری کار و پایین بودن درآمد، انگیزه کافی برای انتقال این مهارت به نسل جدید در همه موارد وجود ندارد.
نادری ادامه داد: اگر این روند ادامه پیدا کند، خطر از بین رفتن بخشی از دانش و مهارتهای سنتی چاروقدوزی وجود دارد؛ بنابراین آموزش و ایجاد انگیزه اقتصادی برای ورود جوانان به این رشته باید مورد توجه قرار گیرد.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان با اشاره به تغییر الگوی زندگی و پوشش مردم گفت: در گذشته، کفشهای سنتی بخشی از پوشش روزمره مردم بود، اما امروز کفشهای مدرن، صنعتی و راحت جایگزین بسیاری از این محصولات شدهاند.
وی افزود: همین تغییر سبک زندگی موجب شده بازار هدف سنتی چاروق که استفاده روزمره از این محصول بود، تا حد زیادی محدود شود.
نادری تاکید کرد: برای ادامه حیات چاروقدوزی نمیتوان انتظار داشت که این محصول صرفا با همان کاربرد گذشته مورد استفاده قرار گیرد، بلکه باید متناسب با نیاز و سلیقه امروز جامعه، کاربردهای جدیدی برای این هنر تعریف کرد.
وی یکی دیگر از چالشهای این رشته را قیمت تمامشده محصولات دستدوز عنوان کرد و گفت: تولید چاروق به صورت دستی، زمانبر است و در آن از مواد اولیه مرغوب استفاده میشود؛ بنابراین قیمت تمامشده آن در مقایسه با محصولات کارخانهای و صنعتی بالاتر است.
نادری افزود: در شرایطی که بخشی از مصرفکنندگان به دنبال خرید کالاهای ارزانتر هستند، محصول دستدوز و سنتی در رقابت قیمتی با تولیدات صنعتی با مشکل مواجه میشود.
وی تصریح کرد: این موضوع به معنای پایین بودن ارزش محصول صنایعدستی نیست، بلکه باید ارزش هنری، اصالت، دستساز بودن و داستان تولید محصول برای مصرفکننده به درستی معرفی شود تا مشتری بداند برای چه چیزی هزینه بیشتری پرداخت میکند.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان درباره تعداد کارگاههای فعال چاروقدوزی نیز گفت: ارائه یک آمار ثابت و دقیق از تعداد کارگاههای فعال این رشته دشوار است، زیرا بخشی از فعالیتهای صنایعدستی در قالب مشاغل خانگی انجام میشود و لزوما با عنوان کارگاه رسمی ثبت نشدهاند.
نادری افزود: تعداد کارگاههای رسمی و سازمانیافته این رشته محدود است و بخش قابل توجهی از فعالیت چاروق دوزی به صورت پراکنده و در محیط خانه انجام میشود.
وی ادامه داد: همین مساله، نشان میدهد که برای حفظ این هنر باید علاوه بر حمایت از کارگاههای رسمی، فعالیتهای خانگی و تولیدکنندگان خرد نیز مورد توجه قرار گیرند.
نادری با اشاره به ضرورت توسعه بازار فروش صنایعدستی افزود: بسیاری از هنرمندان زنجانی همچنان در سطح محلی فعالیت میکنند و دسترسی محدودی به بازارهای بزرگتر، بهویژه بازارهای بینالمللی و بسترهای مدرن فروش دارند.
وی گفت: امروز دیگر نمیتوان تنها به فروش محصول در یک مغازه یا بازارچه محلی اکتفا کرد، هنرمند باید بتواند محصول خود را در فضای مجازی و پلتفرمهای فروش آنلاین به مشتریان در شهرها و حتی کشورهای دیگر معرفی کند.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان افزود: استفاده از ظرفیت بازاریابی دیجیتال میتواند به معرفی بهتر چاروق و افزایش دامنه مشتریان کمک کند.
نادری یکی از راههای رونق چاروق دوزی را خارج کردن این هنر از حالت صرفا تزئینی و موزهای عنوان کرد و گفت: اگر قرار است چاروقدوزی همچنان به عنوان یک هنر زنده ادامه پیدا کند، باید بتواند با زندگی و نیازهای امروز جامعه ارتباط برقرار کند.
وی اضافه کرد: نوآوری در کاربرد محصولات میتواند یکی از راههای تحقق این هدف باشد، نباید تنها به تولید کفش چاروق محدود شویم، بلکه میتوان از نقشها، طرحها و الگوهای اصیل چاروق دوزی در محصولات دیگری مانند کیف، پوشاک، اکسسوریهای دکوراتیو و حتی قاب تلفن همراه استفاده کرد.
نادری ادامه داد: این اقدام به معنای کنار گذاشتن اصالت هنر نیست، بلکه میتوان ضمن حفظ نقشها و الگوهای اصیل، آنها را در قالب محصولاتی متناسب با نیاز امروز عرضه کرد.
وی تاکید کرد: زمانی که یک نقش سنتی وارد محصولات مورد استفاده روزمره مردم شود، در واقع هنر سنتی از یک شیء صرفاً تزئینی فاصله گرفته و دوباره به بخشی از زندگی جامعه تبدیل میشود.
معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی استان زنجان با تاکید بر اهمیت بازاریابی دیجیتال گفت: فروش آنلاین میتواند فرصت مناسبی برای معرفی چاروقدوزی و محصولات هنرمندان این رشته ایجاد کند.
