در آستانه آغاز مجمع عمومی سازمان ملل متحد و همزمان با نزدیک شدن به برگزاری انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا، بار دیگر بحث درباره احتمال بازگشت تهران و واشنگتن به مسیر مذاکره و در مقابل، تداوم تنش میان دو طرف مطرح شده است؛ دوگانهای که در روزهای اخیر با مجموعهای از مواضع سیاسی و تحرکات دیپلماتیک، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. از یک سو، مقامهای ایرانی از امکان بازگشت به روند دیپلماتیک سخن میگویند، اما آن را به اجرای شروط تهران و تعهدات عملی آمریکا منوط میکنند و از سوی دیگر، فعال شدن میانجیهای منطقهای و ارائه طرحهای جدید برای مصالحه نشان میدهد تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید بحران ادامه دارد.
در این بین دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا روز یکشنبه در گفتوگو با فاکسنیوز گفت که از ایده دیدار با رئیس جمهور ایران در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در هفته جاری استقبال میکنم.
مقامات بلندپایه ایران تاکید دارند که اگر شروط تهران توسط واشنگتن پذیرفته شود، امکان ازسرگیری گفتوگوها وجود دارد.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، اعلام کرده هفت شرط ایران برای آغاز هرگونه مذاکره به دولت آمریکا اعلام شده و اگر واشنگتن بخواهد از وضعیتی که خود ایجاد کرده خارج شود، راهی جز پذیرش حقوق و شروط ایران ندارد. آزادی داراییهای مسدودشده ایران، توقف حملات آمریکا، پایان محاصره دریایی و توقف دخالت واشنگتن در امور داخلی ایران از جمله شروطی است که مقامهای ایرانی بر آنها تاکید کردهاند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، نیز دوگانه «جنگ یا مذاکره» را واقعی ندانسته و تاکید کرده است که ایران باید هم در میدان بجنگد و هم در زمان مناسب مذاکره کند. قالیباف همچنین تاکید کرد مواضع ایران در عرصه دیپلماسی روشن و غیرقابل معامله است و تا زمانی که شروط تهران محقق نشود، حقوق ایران به رسمیت شناخته نشود و تعهدات آمریکا اجرا نشود، روزنهای برای بازگشت به شرایط پیشین مذاکرات و باز شدن تنگه هرمز وجود نخواهد داشت.
در همین چارچوب، خبرگزاری تاس به نقل از یک منبع بلندپایه ایرانی نوشت که تهران همچنان برگزاری مذاکرات درباره موضوع هستهای را ممکن میداند، اما تنها پس از اجرای کامل توافق اسلامآباد. این منبع با تاکید بر اینکه «توپ در زمین آمریکا است»، گفت ایران آماده بازگشت به دیپلماسی است، مشروط بر اینکه واشنگتن جدیت خود را برای بازگشت به صلح نشان دهد و ثابت کند به توافقها و امضای طرفین احترام میگذارد. به گفته این منبع، آمریکا باید ایران و میانجیها را نسبت به صداقت خود متقاعد کند.
این منبع همچنین مدعی شد توافق اسلامآباد شامل آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران و رفع محدودیتها بر صادرات نفت ایران بوده است. بر این اساس، اجرای کامل این تفاهم از نگاه تهران پیششرط بازگشت به مذاکرات هستهای محسوب میشود؛ موضعی که نشان میدهد مسئله اجرای تعهدات و تضمین پایبندی آمریکا، همچنان یکی از اصلیترین موانع بازگشت به میز مذاکره است.
فعال شدن کانالهای مختلف
همزمان با این مواضع، کانالهای میانجیگری نیز فعالتر شدهاند. پاکستان که پیشتر در روند شکلگیری تفاهم اسلامآباد نقش داشت، بار دیگر با سفر وزیر کشور خود به تهران در کانون تحرکات دیپلماتیک قرار گرفته است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، ضمن تاکید بر روابط خوب تهران و اسلامآباد گفت سفر این مقام پاکستانی اساساً با هدف پیگیری مسائل دوجانبه و اجرای توافقات روسای جمهور دو کشور انجام شده است؛ هرچند به گفته او طبیعی است پاکستان از فرصتهای موجود برای مساعی جمیله استفاده کند. مصر نیز بر حمایت از تلاشها برای دستیابی به توافقی جامع درباره بحران ایران تاکید کرده و عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور این کشور، حلوفصل بحرانهای منطقهای از مسیر سیاسی و دیپلماتیک را مورد تاکید قرار داده است.
ترکیه نیز در همین مسیر فعال شده است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، از ارائه طرحهایی از سوی آنکارا و دیگر کشورها برای بازگرداندن مذاکرات ایران و آمریکا به مسیر نتیجهبخش خبر داده و گفته است شرایط جدیدی برای مصالحه میان دو طرف پیشنهاد شده است.
هشدار تهران
با این حال، در سوی دیگر این معادله، نشانههایی از تداوم آمادگی برای تشدید تنش نیز دیده میشود. قرارگاه خاتمالانبیا در هشداری خطاب به آمریکا و کشورهای منطقه اعلام کرده است که بر اساس اطلاعات دریافتی، آمریکا در پی ازسرگیری اقداماتی علیه ایران با چراغ سبز برخی کشورهای منطقه است. این قرارگاه هشدار داده است که در صورت هرگونه اقدام آمریکا علیه ایران، مراکز استقراری و منافع این کشور در منطقه هدف حملات قرار خواهند گرفت. قرارگاه خاتم الانبیا اضافه کرد: «اخطار میدهیم چنانچه کشورهای منطقه با تداوم سیاست دوگانه در قبال جمهوری اسلامی ایران، با تجاوز شیطان بزرگ به ایرانِ اسلامی و مقتدر همسو شوند، همگی در این شرارت شریک تلقی شده و دیگر نمیتوانند از نیروهای مسلح قدرتمند ایران انتظار خویشتنداری یا نجابت را داشته باشند.»
به این ترتیب، در آستانه مجمع عمومی سازمان ملل، دو مسیر همزمان در برابر تهران و واشنگتن قرار گرفته است: از یک سو، امکان بازگشت به دیپلماسی در صورت اجرای شروط ایران و فعال شدن میانجیهایی مانند پاکستان، مصر و ترکیه و از سوی دیگر، ادامه فشارها، هشدارهای نظامی و تاکید بر آمادگی برای پاسخ به هرگونه اقدام جدید. در چنین شرایطی، مجمع عمومی سازمان ملل میتواند به یکی از عرصههای مهم برای سنجش میزان آمادگی طرفین و میانجیها برای بازگشت به مسیر مذاکره تبدیل شود؛ هرچند مواضع اعلامشده نشان میدهد فاصله میان امکان مذاکره و تداوم تنش همچنان قابل توجه است.
آیا چین بنبست را میشکند؟
طهمورث غلامی، کارشناس مسائل بینالملل، در پاسخ به خبرگزاری برنا درباره سناریوهای پیش روی تهران و واشنگتن گفت: «میتوان دو سناریو را مطرح کرد؛ سناریوی نخست بر مبنای تجربه گذشته شکل میگیرد؛ به این معنا که از زمان آتشبس، یا حتی پیش از آن، ایران و آمریکا با میانجیگری کشورهایی مانند عمان، پاکستان و قطر با یکدیگر گفتوگو میکردند.» به گفته این کارشناس، این رایزنیها در نهایت به امضای تفاهمنامه اسلامآباد منجر شد، اما این تفاهمنامه خیلی زود نقض شد و تلاشهای میانجیگرانه این کشورها نیز نتوانست بار دیگر دو طرف را برای بازگشت به تفاهم اسلامآباد متقاعد کند.
غلامی اضافه کرد: «بر اساس این سناریو، اگر ایران و آمریکا همچنان بر مواضع پیشین خود اصرار داشته باشند، میانجیگری کشورهایی مانند قطر، عمان و پاکستان قادر نخواهد بود بنبست موجود در مذاکرات تهران و واشنگتن را بشکند و کماکان شاهد وضعیت «نه صلح، نه جنگ» خواهیم بود؛ وضعیتی که با تنشهای مقطعی نیز همراه خواهد شد.»
به گفته این کارشناس، سناریوی دوم، بر احتمال نقشآفرینی چین استوار است. وی توضیح داد: «پس از آنکه در نشست بریکس، رئیسجمهور چین از آمادگی این کشور برای میانجیگری میان ایران و آمریکا سخن گفت و بعد از سفر عباس عراقچی به چین و دیدار طولانی او با وزیر خارجه این کشور، این احتمال تقویت شده است که چین بتواند میان ایران و آمریکا نقش میانجی را ایفا کند.»
وی با اشاره به اینکه در دوم مهرماه، رئیسجمهور آمریکا و رئیسجمهور چین با یکدیگر دیدار خواهند داشت، تشریح کرد: «اگر چینیها به این اطمینان برسند که طرف ایرانی و آمریکایی آمادگی دارند به تفاهم و توافق دست پیدا کنند، چین برخلاف قطر، عمان و پاکستان از ظرفیت و توانایی بیشتری برای پایان دادن به بنبست موجود در مذاکرات تهران و واشنگتن برخوردار است و میتواند چشمانداز جدیدی را پیش روی مذاکرات دو طرف قرار دهد.» به گفته غلامی، برای ارزیابی این سناریوی دوم باید تا پایان هفته منتظر ماند و دید آیا در دیدار رئیسجمهور آمریکا و چین، مسئله ایران نیز مطرح خواهد شد یا خیر.
انتهای پیام