موضوعی که میتواند علاوه بر ایجاد تعادل در روند توسعه کالبدی شهر، نقش مؤثری در ارتقای زیرساختهای زیارت، افزایش کیفیت زندگی مجاوران و پاسخگویی به نیازهای رو به رشد زائران ایفا کند. از آنجا که بخش عمده اراضی این محدوده در مالکیت آستان قدس رضوی قرار دارد، نحوه برنامهریزی برای این پهنه میتواند آینده مشهد را برای دهههای پیش رو تحت تأثیر قرار دهد. در همین راستا، با حمید ضمیری، رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای اسلامی شهر مشهد، درباره ضرورت توسعه شرق، الزامات آن و نقش مدیریت شهری و آستان قدس رضوی در تحقق این هدف به گفتوگو نشستهایم. در ادامه، مشروح این گفتوگو را میخوانید.
ضرورت توسعه شرق مشهد از نظر شما چیست؟
توسعه شرق مشهد دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای آینده شهر است. طی دهههای گذشته، بخش قابل توجهی از توسعه کالبدی، اقتصادی و خدماتی مشهد به سمت غرب متمرکز شده و این مسئله به مرور موجب عدم تعادل فضایی در شهر شده است. اگر امروز برای شرق مشهد برنامهریزی نکنیم، در سالهای آینده با مشکلاتی مانند نابرابری در دسترسی به خدمات، افزایش هزینههای مدیریت شهری و گسترش توسعه نامتوازن روبهرو خواهیم شد.
از سوی دیگر، ویژگی مهم شرق مشهد این است که بخش عمده اراضی آن در اختیار آستان قدس رضوی قرار دارد. این موضوع یک فرصت کمنظیر برای برنامهریزی یکپارچه فراهم کرده است؛ فرصتی که در بسیاری از شهرهای کشور وجود ندارد. آستان قدس رضوی به واسطه مأموریت خود در حوزه زیارت، میتواند توسعه این پهنه را فراتر از یک پروژه عمرانی ببیند و آن را در راستای ارتقای جایگاه مشهد به عنوان پایتخت معنوی جهان اسلام هدایت کند.
به اعتقاد من، توسعه شرق مشهد باید بر اساس یک چشمانداز بلندمدت و مبتنی بر کیفیت زندگی، هویت شهری و نیازهای زائر و مجاور شکل بگیرد، نه صرفاً بر مبنای افزایش ساختوساز.
با توجه به اینکه سالها توسعه مشهد بیشتر به سمت غرب متمرکز بوده، امروز مدیریت شهری چه وظیفهای برای ایجاد توازن و حمایت از توسعه شرق مشهد دارد؟
نخستین وظیفه مدیریت شهری، ایجاد توازن در سیاستهای توسعهای شهر است. این توازن صرفاً با انتقال پروژههای عمرانی به شرق محقق نمیشود، بلکه باید در اسناد بالادستی، طرح جامع، شبکه حملونقل، خدمات عمومی، سرانههای آموزشی، فرهنگی و درمانی نیز دیده شود.
مدیریت شهری باید نقش هماهنگکننده میان همه بازیگران این عرصه را ایفا کند. توسعه شرق مشهد بدون همراهی آستان قدس رضوی، دولت و دستگاههای خدماترسان امکانپذیر نیست. از آنجا که مالک اصلی اراضی این پهنه آستان قدس رضوی است، طبیعی است که این نهاد نیز در کنار مدیریت شهری مسئولیت ویژهای در شکلگیری آینده این منطقه داشته باشد.
اگر این همافزایی شکل بگیرد، میتوان به جای توسعههای پراکنده، یک الگوی شهرسازی منسجم و برنامهمحور را در شرق مشهد اجرا کرد؛ الگویی که بعدها به عنوان تجربه موفق مدیریت شهری شناخته شود.
توسعه شرق مشهد چه تأثیری بر آینده زائرپذیری شهر و مدیریت جمعیت زائران خواهد داشت؟ آیا میتواند بخشی از بار خدماتی و اقامتی شهر را به شکل هدفمند ساماندهی کند؟
مشهد تنها یک کلانشهر نیست؛ شهری است که هر سال پذیرای میلیونها زائر است و همین ویژگی، نگاه ما به توسعه شهری را از سایر شهرها متمایز میکند.
اگر توسعه شرق مشهد با رویکرد زیارتمحور طراحی شود، میتواند بخشی از بار خدماتی شهر را به شکل هوشمند مدیریت کند. این منطقه ظرفیت آن را دارد که میزبان مجموعههای اقامتی، خدماتی، فرهنگی، حملونقلی و گردشگری متناسب با نیاز زائران باشد، بدون آنکه فشار مضاعفی بر هسته مرکزی شهر و محدوده پیرامون حرم مطهر وارد شود.
در این میان، نقش آستان قدس رضوی بسیار تعیینکننده است. این نهاد علاوه بر مالکیت اراضی، متولی اصلی حوزه زیارت نیز هست و میتواند با نگاه آیندهنگر، توسعه شرق مشهد را در خدمت ارتقای تجربه زیارت قرار دهد. اگر این ظرفیت با برنامهریزی شهری تلفیق شود، شرق مشهد میتواند به یکی از ارکان اصلی مدیریت زائر در دهههای آینده تبدیل شود.
اگر امروز توسعه شرق مشهد را یک پروژه ملی و راهبردی بدانیم، چه تصمیمی باید همین امسال گرفته شود که آیندگان آن را نقطه عطف تحول این منطقه بدانند؟
به اعتقاد من، مهمترین تصمیم، تدوین و تصویب یک سند جامع توسعه شرق مشهد با مشارکت همه ذینفعان است. این سند نباید صرفاً یک برنامه اجرایی شهرداری باشد، بلکه باید به عنوان تعهد مشترک شورای شهر، شهرداری، آستان قدس رضوی، دولت و سایر دستگاههای مسئول تدوین و تصویب شود.
در چنین سندی باید تکلیف کاربری اراضی، شبکه حمل و نقل، زیرساختهای شهری، خدمات عمومی، فضاهای فرهنگی، مراکز اقامتی، پهنههای اقتصادی و همچنین نحوه تأمین مالی پروژهها به صورت شفاف مشخص شود تا روند توسعه شرق مشهد با تغییر مدیریتها یا سلایق اجرایی دچار وقفه یا تغییر مسیر نشود.
به باور من، اگر قرار باشد آیندگان از یک تصمیم به عنوان نقطه عطف توسعه شرق مشهد یاد کنند، آن تصمیم ایجاد یک اجماع مدیریتی و تدوین نقشه راهی بلندمدت خواهد بود. شرق مشهد نباید به مجموعهای از پروژههای منفرد تبدیل شود، بلکه باید به عنوان الگویی نوین از شهرسازی در مشهد، با محوریت کیفیت زندگی، هویت زیارتی و مشارکت مؤثر آستان قدس رضوی شکل بگیرد؛ الگویی که هم پاسخگوی نیاز مجاوران باشد و هم شأن و جایگاه زائران بارگاه منور رضوی را ارتقا دهد.
از نظر جنابعالی الزامات توسعه به شرق چیست و در این طرح چه اهداف و برنامههایی باید گنجانده شود؟
توسعه شرق مشهد باید بر پایه مجموعهای از الزامات راهبردی شکل بگیرد تا علاوه بر پاسخگویی به نیازهای امروز شهر، افق بلندمدت توسعه مشهد را نیز تأمین کند. نخستین اصل، رعایت الزامات زیستمحیطی و حرکت به سمت توسعهای پایدار است؛ توسعهای که ضمن حفظ منابع طبیعی، کیفیت محیط زندگی را نیز ارتقا دهد.
تقویت نقش ملی و بینالمللی مشهد و همچنین جایگاه زیارتی این کلانشهر باید از اهداف اصلی این طرح باشد. توسعه شرق باید در خدمت ارتقای جایگاه مشهد به عنوان پایتخت معنوی جهان اسلام قرار گیرد و در کنار آن، تحقق سبک زندگی اسلامی و ایجاد نشانهها و مظاهر معماری اسلامی ـ ایرانی و ارزشهای انقلاب اسلامی نیز مورد توجه قرار گیرد.
ارتقای رفاه عمومی زائران و مجاوران، زمینهگرایی، جلب مشارکت مردم و بهرهگیری از ظرفیتهای اجتماعی از دیگر محورهای مهم این طرح است. همچنین توسعه شرق باید به تقویت اقتصاد شهری، ایجاد اقتصادی پویا، متنوع و مقاوم، افزایش فرصتهای سرمایهگذاری و رونق فعالیتهای اقتصادی منجر شود.
در این طرح باید کمبودهای خدماتی در مقیاس شهری، فراشهری و بهویژه محلات کمبرخوردار مجاور جبران شود. رعایت آستانههای جمعیتی، ایجاد تعادل در توزیع جمعیت، تحقق عدالت فضایی و برنامهریزی برای تعامل مناسب با محلات پیرامونی نیز از موضوعاتی است که نباید مورد غفلت قرار گیرد.
ایجاد فرصتهای شغلی با اولویت ساکنان محلات مجاور و همچنین پاسخگویی به نیاز شهر برای توسعه مسکن کمارتفاع، سبز و باکیفیت، از دیگر اهدافی است که باید در سند توسعه شرق مشهد پیشبینی شود تا این پهنه بتواند به الگویی موفق از توسعه متوازن، انسانمحور و زیارتمحور تبدیل شود.