بررسی آمارهای بانک مرکزی از سال۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ حاکی از نقش بسیار پررنگ تسهیلات بانکی در خلق نقدینگی است.
بر اساس آمار بانک مرکزی 85 درصد از افزایش نقدینگی در سال 1404، به دلیل تسهیلات بانک‌ها و موسسات اعتباری به بخش «غیردولتی» بوده است. با توجه به رشد بیش از 53 درصدی نقدینگی در سال 1404 تسهیلات بانکی، نقدینگی را به اندازه 45 درصد افزایش داده است. افزایش قدرت تورم‌زایی هر واحد نقدینگی در سال‌های اخیر، به معنای آن است که بخش مهمی از تورم در ایران ناشی از تسهیلات مجموعه بانک‌ها به بخش غیردولتی است.
بررسی روند گذشته حاکی از افزایش نقش تسهیلات بانکی در خلق نقدینگی است. در دهه 1390، به‌طور میانگین، 60 درصد خلق نقدینگی ناشی از تسهیلات اعطایی بوده درحالی‌که این مقدار از سال 1400 به بیش از 80 درصد رسیده است. در همین مدت، نقش خالص بدهی دولت به شبکه بانکی، از 12.5 درصد به کمتر از 8 درصد کاهش یافته است.
سرکوب نرخ واقعی سود در مقادیر منفی، تسهیلات تکلیفی و عملیات‌های فرابودجه‌‌ای دولت، نیاز بنگاه‌ها به سرمایه در گردش و همچنین ضعف سازوکارهای تخصیصی و نظارتی، از جمله مهم‌ترین عوامل تبدیل شدن تسهیلات بانکی به موتور اصلی خلق نقدینگی در ایران است. تورم مزمن و فزاینده را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین مسائل اقتصاد ایران دانست.
نرخ‌های بالای تورم، علاوه بر آسیبی که به ثبات اقتصادی و سرمایه‌گذاری وارد می‌کند، موجب افزایش نابرابری و کاهش سرمایه اجتماعی نیز می‌شود. بر اساس نظریه‌های علم اقتصاد، رشد نقدینگی عامل اصلی و بلندمدت تورم است.
روش دوم خلق نقدینگی در شبکه بانکی، که بانک‌های ایران مجبور به استفاده از آن می‌شوند، افزایش «خالص بدهی بخش دولتی» به شبکه بانکی است. در این روش، دولت برای جبران کسری بودجه، شبکه بانکی را مجبور به خرید اوراق بدهی خود می‌کند. بر اساس آمار رسمی بانک مرکزی، حدود 8 درصد نقدینگی خلق شده در 5 سال گذشته ناشی از افزایش خالص بدهی دولت به شبکه بانکی بوده است.
روش‌های سوم و چهارم خلق نقدینگی توسط شبکه بانکی، خرید یک دارایی داخلی یا خارجی است. برای مثال، شبکه بانکی طلا و دلار را از بازار می‌خرد و در ازای آن سپرده اشخاص را شارژ می‌کند. همچنین خرید دارایی‌های داخلی مثل مستغلات و سهام بنگاه‌ها نیز موجب شارژ سپرده اشخاص می‌شود. بیش از 9 درصد خلق نقدینگی در 5 سال گذشته، ناشی از افزایش خالص دارایی‌های خارجی و خالص سایر دارایی‌های شبکه بانکی بوده است.
افزایش بدهی بخش غیردولتی به شبکه بانکی به عنوان مهم‌ترین عامل رشد نقدینگی در ایران، از دو سمت متضاد تحت‌تاثیر قرار می‌گیرد. از یک‌سو بانک مرکزی تلاش می‌کند رشد تسهیلات را محدود کند و از سوی دیگر نیاز اقتصاد به نقدینگی و سرمایه در گردش، رشد تسهیلات را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. شوک‌های ارزی و افزایش انتظارات تورمی موجب افزایش نیاز اقتصاد به تسهیلات بانکی می‌شود.
منبع: دنیای اقتصاد