مریم نباتی/ در میان هیاهوی تهران امروز، هنوز کوچه‌هایی هستند که می‌توان در پیچ‌وخم آنها ردپای تهرانی دیگر را پیدا کرد. شهری با خانه‌های آجری، حیاط‌های قدیمی، درهای چوبی و همسایگانی که روزگاری زندگی‌شان در چند قدمی یکدیگر جریان داشت. محله امامزاده یحیی در دل عودلاجان قدیم، یکی از همین گوشه‌های تهران است.
برای رسیدن به این محله، باید از خیابان‌های شلوغ مرکز تهران عبور کرد و قدم به محدوده‌ای گذاشت که ریتم زندگی در آن با بخش‌های پرتردد شهر تفاوت دارد. اینجا، کوچه‌ها و خانه‌ها هرکدام بخشی از داستان محله‌ای را روایت می‌کنند که در طول سال‌ها، تغییرات تهران را به چشم دیده است.
بقعه‌ای که نامش بر محله ماند
امامزاده یحیی در منطقه ۱۲ شهرداری تهران و در محدوده تاریخی عودلاجان قرار دارد که از محله‌های قدیمی و مهم پایتخت به شمار می‌رفت. عودلاجان در روزگار گذشته، بخشی از بافت مسکونی تهران بود و زندگی در آن با خانه‌های درون‌گرا، گذرهای محلی، مراکز مذهبی و فضاهای عمومی پیوند داشت. محله امامزاده یحیی نیز در دل همین بافت تاریخی شکل گرفت و به‌تدریج، مجموعه‌ای از خانه‌ها، گذرها و بناهای مذهبی و عمومی را در کنار یکدیگر جای داد، عناصری که هنوز هم می‌توان ردپای آنها را در سیمای محله دید.
در میان کوچه‌های محله، بقعه امامزاده یحیی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هویت تاریخی و مذهبی این محدوده است. حضور این بنا در طول زمان، محله را با نام خود پیوند داده و آن را به یکی از نقاط شناخته‌شده عودلاجان تبدیل کرده است.
امامزاده، بقعه‌ای تاریخی به نام ابوالقاسم عزالدین یحیی است که در کوچه امامزاده یحیی، قرار دارد. این محله میان خیابان ری و خیابان مصطفی خمینی (سیروس سابق) از شرق و غرب و خیابان‌های امیرکبیر و ۱۵ خرداد (بوذرجمهری سابق) از شمال و جنوب واقع شده است. عودلاجان در گذشته محدوده‌ای گسترده‌تر داشت و از خیابان ناصرخسرو تا خیابان ری امتداد پیدا می‌کرد.
قدمت بنای امامزاده یحیی به حدود ۸۰۰ سال پیش و دوره خوارزمشاهیان بازمی‌گردد. این بقعه در گذر قرن‌ها تغییرات و مرمت‌های مختلفی را پشت سر گذاشته و از بناهای تاریخی تهران به شمار می‌رود. یکی از مرمت‌های آن در سال ۱۳۵۲ انجام شد که طی آن، گنبد فیروزه‌ای و کاشی‌کاری‌شده بنا، به دلیل فرسودگی ناشی از گذر زمان، مورد بازسازی قرار گرفت.
این محله در نقشه‌های قدیمی تهران با نام «باغ پسته‌بیگ» شناخته می‌شد که از فضاهای سرسبز و کهنسال این محدوده بود و میدان اصلی محله امروزی در محل آن شکل گرفته است.
کوچه‌پس‌کوچه‌های قدیمی، بناهای تاریخی و نشانه‌های به‌جامانده از گذشته، بخشی از هویت این محله را تشکیل می‌دهند که روایتگر بخشی از تاریخ و زندگی در تهران قدیم‌اند.
در کنار بقعه، چناری کهنسال قرار دارد که در روایت‌های محلی، قدمت آن حدود ۹۰۰ سال عنوان می‌شود. حضور این چنار که ۷ متر قطر دارد و به ثبت ملی رسیده است، در کنار بنای مذهبی، به این محدوده جلوه‌ای متمایز بخشیده است. درختی که سال‌های طولانی تغییرات شهر را از سر گذرانده و همچنان بخشی از تصویر آشنای محله است.
تاریخ در محله امامزاده یحیی، به بقعه و درخت کهنسال آن خلاصه نمی‌شود. خانه‌های قدیمی و بقایای معماری گذشته نیز بخشی از هویت این محدوده را تشکیل می‌دهند. این خانه‌ها با شکل حیاط، پنجره‌ها، ورودی‌ها و دیوارهایشان می‌تواند تصویری از شیوه زندگی در تهران قدیم ارائه کند.
در میان خانه‌های شناخته‌شده محله امامزاده یحیی، می‌توان به سرای کاظمی، خانه دبیرالملک، خانه مهرانگیز کامبیز حمام نواب، خانه وثوق‌الدوله، خانه‌موزه آیت‌الله مدرس و مدرسه علمیه معمارباشی اشاره کرد.
خانه‌های سنتی محله مانند سایر خانه‌های تهران قدیم معمولاً به‌گونه‌ای ساخته می‌شدند که حیاط در مرکز قرار بگیرد و اتاق‌ها در اطراف آن شکل بگیرند. این الگوی معماری، علاوه بر تأمین نور و هوا، با شیوه زندگی خانوادگی و اهمیت فضای خصوصی ارتباط داشت. ورودی خانه نیز میان کوچه و فضای داخلی فاصله ایجاد می‌کرد و حیاط، مرکز زندگی اعضای خانواده بود. البته امروز، همه خانه‌های قدیمی این محدوده شرایط یکسانی ندارند. برخی تغییر کرده‌اند، بعضی نشانه‌هایی از معماری گذشته را حفظ کرده و برخی دیگر به رسیدگی و مرمت نیاز دارند.
کوچه‌های محله امامزاده یحیی، مانند بسیاری از گذرهای قدیمی تهران، در مقیاسی متفاوت از خیابان‌های عریض و پرتردد امروز شکل گرفته‌اند. این گذرها زمانی مسیر رفت‌وآمد روزانه مردم بودند و خانه‌ها، بناهای مذهبی و فضاهای عمومی را به یکدیگر متصل می‌کردند. امروز نیز این محدوده بخشی از زندگی جاری شهر است. رفت‌وآمد ساکنان، فعالیت‌های روزمره و نیازهای یک محله مسکونی در کنار بناهای قدیمی قرار گرفته‌اند. همین هم‌نشینی، چهره امامزاده یحیی را پیچیده‌تر از یک مجموعه تاریخی می‌کند، زیرا اینجا گذشته با زندگی امروز درآمیخته است.
فرسودگی تاریخ
در کنار خانه‌ها و بناهای ارزشمند محله امامزاده یحیی، فرسودگی بخشی از بافت مسکونی نیز به چشم می‌خورد. گذر زمان و نیاز به تعمیر و مرمت، برخی خانه‌های قدیمی را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است، بنا‌هایی که هم بخشی از هویت تاریخی تهران هستند و هم باید پاسخگوی نیازهای زندگی امروز باشند.
رسیدگی به این بافت، تنها به مرمت چند خانه تاریخی محدود نمی‌شود و ایمنی ساختمان‌ها، کیفیت معابر و شرایط زندگی ساکنان را نیز در بر می‌گیرد. نوسازی در چنین محله‌ای زمانی موفق خواهد بود که ضمن بهبود زندگی مردم، هویت معماری و تاریخی آن را حفظ کند؛ چراکه ماندگاری امامزاده یحیی، علاوه بر بناهای شاخص، به حفظ خانه‌ها و گذر‌هایی وابسته است که هویت این محله را شکل داده‌اند.
جست‌وجوی تهران در امامزاده یحیی
در تهران امروز، که هر روز با ساخت‌وسازهای تازه و تغییرات گسترده روبه‌روست، محله امامزاده یحیی فرصتی برای یافتن چهره گمشده شهر است؛ در بقعه‌ای که نامش را به محله داده، در چناری کهنسال، در کوپه‌پس‌کوچه‌ها و در خانه‌هایی که از گذشته به امروز رسیده‌اند. اما ماندگاری این میراث و گردشگری نباید زندگی ساکنان را به حاشیه براند. محله تاریخی زمانی زنده می‌ماند که مردم بتوانند در آن زندگی کنند و بناهای قدیمی نیز با رعایت اصول حفاظت، امکان استفاده و نگهداری داشته باشند. توجه به این تعادل، یکی از شرط‌های اصلی ماندگاری محله‌هایی مانند امامزاده یحیی است.