سید حامد برکاتی، معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت، در گفت‌و‌گو با برنا، با اشاره به ضرورت بررسی نتایج اجرای سیاست‌های جمعیتی گفت: در یک نظام پویا مانند جمعیت، مداخلات سیاستی با هدف تغییر روند‌ها انجام می‌شود، اما اینکه نتیجه به‌دست‌آمده با انتظارات اولیه متفاوت باشد، به‌تنهایی دلیل کافی برای ناکارآمد دانستن سیاست‌ها نیست.
وی افزود: برای بررسی میزان اثرگذاری مشوق‌های فرزندآوری باید به پژوهش‌های علمی اتکا کرد. نمی‌توان با یک تصویر مقطعی از وضعیت جمعیت، درباره تأثیر یا بی‌تأثیر بودن یک سیاست حکم قطعی داد؛ زیرا مشخص نیست اگر این حمایت‌ها وجود نداشت، روند باروری چه وضعیتی پیدا می‌کرد.
برکاتی با اشاره به پژوهش‌های در دست انجام در این زمینه ادامه داد: وزارت علوم پژوهشی را درباره این موضوع دنبال می‌کند که نمونه‌های آن قرار است تکمیل شود و نتایج آن می‌تواند در بازنگری قانون و سیاست‌های جمعیتی مورد استفاده قرار گیرد. همچنین وزارت علوم و دستگاه‌های مرتبط، پروژه‌های پژوهشی گسترده‌ای را درباره تأثیر مشوق‌ها دنبال کرده‌اند که نتایج آنها می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر این سیاست‌ها کمک کند.
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با تأکید بر اینکه مشوق‌های مالی به‌تنهایی نمی‌توانند تضمین‌کننده افزایش پایدار فرزندآوری باشند، گفت: تجربه کشور‌های مختلف نشان می‌دهد پرداخت جایزه و مشوق‌های مقطعی، در مقایسه با سایر حمایت‌ها، اثرگذاری محدودتری دارد و تأثیر برخی از این اقدامات نیز ممکن است موقتی باشد.
وی تصریح کرد: آنچه می‌تواند در کنار سیاست‌های فرهنگی به تحقق اهداف جمعیتی کمک کند، فراهم کردن شرایط مناسب برای ازدواج و فرزندآوری است. اگر افراد از آینده خود اطمینان بیشتری داشته باشند و امکانات لازم برای تشکیل خانواده در دسترس آنها باشد، احتمال تحقق تمایل به ازدواج و فرزندآوری نیز افزایش پیدا می‌کند.
برکاتی با اشاره به اینکه بخش عمده جوانان همچنان به داشتن فرزند تمایل دارند، اظهار کرد: در گذشته حدود ۹۶ درصد مردم فرزند می‌خواستند و اکنون نیز بیش از ۹۰ درصد مردم همچنان به فرزند علاقه دارند و آن را می‌خواهند؛ هرچند تعداد فرزندان مورد نظر خانواده‌ها ممکن است متفاوت باشد.
وی ادامه داد: وظیفه حاکمیت این است که بستر لازم برای تحقق خواست مردم را فراهم کند. در این مسیر، حمایت اقتصادی، تأمین مسکن مناسب و کاهش هزینه‌های مرتبط با نگهداری و تربیت فرزند اهمیت زیادی دارد.
معاون برنامه‌ریزی دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی بر تصمیم خانواده‌ها برای فرزندآوری بیان کرد: گاهی ممکن است زوجی به داشتن فرزند تمایل داشته باشد، اما به دلیل نگرانی از هزینه‌های آینده، تصمیم خود را به تعویق بیندازد.
وی برای توضیح این موضوع به هزینه‌های نگهداری کودک اشاره کرد و گفت: ممکن است یک زن شاغل در تهران با این نگرانی مواجه باشد که در صورت تولد فرزند و سپردن او به مهدکودک در سال بعد، بخش قابل توجهی از حقوقش صرف هزینه نگهداری کودک شود. در چنین شرایطی، خانواده ممکن است به این امید که وضعیت اقتصادی در آینده بهتر شود، فرزندآوری را به تأخیر بیندازد.
برکاتی افزود: در مطالعات جمعیتی، به تغییر زمان فرزندآوری و به‌تعویق افتادن آن توجه می‌شود. بنابراین، برای تحلیل روند باروری باید علاوه بر تعداد فرزندان، زمان تصمیم‌گیری خانواده‌ها و عواملی را که این تصمیم را به تأخیر می‌اندازند نیز بررسی کرد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت‌های عملی از خانواده‌ها گفت: حمایت از مسکن ارزان‌قیمت، کاهش هزینه‌های مرتبط با فرزند و فراهم کردن امکانات نگهداری از کودکان باید در کنار یکدیگر دنبال شوند تا خانواده‌ها برای فرزندآوری با موانع کمتری مواجه باشند.
تمایل به داشتن فرزند بیشتر از آمار باروری است
برکاتی برای تبیین فاصله میان تمایل خانواده‌ها به فرزندآوری و وضعیت واقعی باروری، به نتایج پیمایش‌های ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان اشاره کرد و گفت: در این پژوهش‌ها از مردم درباره تعداد فرزندان مورد نظرشان سؤال شده است.
وی با اشاره به نتایج این پیمایش‌ها اظهار کرد: بر اساس آمار‌های مطرح‌شده، میانگین تعداد فرزندان مورد نظر در مناطق روستایی حدود ۲.۷، در مناطق شهری حدود ۲.۵ و در کلان‌شهر‌ها حدود ۲.۴ فرزند بوده است. همچنین در میان افراد دارای تحصیلات دانشگاهی، این میزان حدود ۲.۴ فرزند گزارش شده است.
معاون برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی عملکرد دبیرخانه ستاد ملی جمعیت ادامه داد: این ارقام نشان می‌دهد که تمایل به داشتن فرزند در جامعه همچنان وجود دارد، اما برای تبدیل این تمایل به رفتار واقعی، باید شرایط اقتصادی و اجتماعی مورد نیاز خانواده‌ها فراهم شود.
برکاتی با اشاره به اجرای طرح کارت امید مادر و بررسی تجربه کشور‌های دیگر در این زمینه گفت: برای طراحی این طرح، تجربه برخی کشور‌ها از جمله روسیه مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین کشور‌های اروپایی و برخی کشور‌های آسیایی که با چالش‌های جمعیتی مواجه هستند، از الگو‌های مختلف حمایتی برای خانواده‌ها استفاده می‌کنند.
وی تأکید کرد: کارت امید مادر می‌تواند در حمایت از خانواده‌ها مؤثر باشد، اما اگر این طرح به‌تنهایی اجرا شود و سایر اجزای بسته حمایتی در کنار آن قرار نگیرد، احتمال دارد اثرگذاری آن در بلندمدت محدود یا موقتی باشد.
برکاتی خاطرنشان کرد: سیاست‌های جمعیتی زمانی می‌توانند به نتایج پایدارتری منجر شوند که حمایت‌های مختلف در قالب یک مجموعه هماهنگ اجرا شوند. در این چارچوب، کارت امید مادر باید در کنار حمایت‌های اقتصادی، مسکن مناسب، کاهش هزینه‌های فرزندآوری و سایر اقدامات مورد نیاز خانواده‌ها قرار گیرد.
وی در پایان بر ضرورت استفاده از تجربه‌های جهانی و ارزیابی علمی سیاست‌ها تأکید کرد و گفت: برای دستیابی به نتایج پایدار در حوزه جمعیت، باید هم‌زمان با اجرای مشوق‌ها، زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی لازم برای ازدواج و فرزندآوری نیز تقویت شود.