به گزارش برنا فاصله ۱۸.۱ واحد درصدی میان بالاترین رشد و بیشترین افت، پرسش مهمی را پیش روی تحلیلگران قرار می‌دهد: چرا روند تراکنش‌های الکترونیکی در استان‌های کشور یکسان نیست و این تفاوت تا چه اندازه از تغییر رفتار پرداخت، شرایط فعالیت اقتصادی و الگوی مصرف ناشی می‌شود؟
نقشه پرداخت ایران دوپاره شد؛ رشد در یک سوی نمودار، عقب‌گرد در سوی دیگر
آمارهای منتشرشده در نمودار تغییرات تعداد تراکنش‌های شاپرک در شهریور ۱۴۰۵ نسبت به شهریور ۱۴۰۴، از تفاوت محسوس عملکرد استان‌های کشور حکایت دارد. درحالی‌که برخی استان‌ها رشد تعداد پرداخت‌های ثبت‌شده را تجربه کرده‌اند، هرمزگان در میان استان‌های نمایش‌داده‌شده با کاهش تراکنش‌ها مواجه شده است.
این تفاوت در نگاه نخست ممکن است نشانه‌ای از تغییر مسیر فعالیت اقتصادی در مناطق مختلف به نظر برسد، اما تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای باید چند شاخص را هم‌زمان بررسی کرد. تعداد تراکنش‌ها تنها یکی از نماگرهای فعالیت شبکه پرداخت است و به‌تنهایی نمی‌تواند میزان فروش واقعی کسب‌وکارها، قدرت خرید خانوارها یا سطح رفاه اقتصادی را مشخص کند.
بااین‌حال، اختلاف میان استان‌های صدر و انتهای نمودار به‌اندازه‌ای است که نمی‌توان اهمیت بررسی منطقه‌ای داده‌ها را نادیده گرفت. این آمار نشان می‌دهد که برای شناخت تحولات اقتصادی کشور، اتکا به میانگین‌های ملی بدون بررسی تفاوت‌های استانی ممکن است بخشی از واقعیت را پنهان کند.
سیستان و بلوچستان، صدرنشینی با رشد ۱۱.۲ درصدی
سیستان و بلوچستان با رشد ۱۱.۲ درصدی تعداد تراکنش‌های شاپرکی در شهریور امسال نسبت به ماه مشابه سال گذشته، بالاترین نرخ افزایش را در نمودار ثبت کرده است. این رقم، مهم‌ترین نقطه برجسته داده‌های منتشرشده است و جایگاه استان را در صدر تغییرات سالانه نشان می‌دهد.
اما پرسش اساسی این است که این رشد از کجا آمده است؟ آیا تعداد دفعات خرید و پرداخت افزایش یافته، استفاده از ابزارهای الکترونیکی گسترش پیدا کرده یا تغییرات دیگری در شیوه ثبت تراکنش‌ها نقش داشته است؟
برای پاسخ به این پرسش‌ها باید اطلاعات مربوط به تعداد پایانه‌های فعال، حجم تراکنش‌های فروشگاهی و اینترنتی، تعداد مطلق پرداخت‌ها و ارزش ریالی آنها بررسی شود. بدون چنین اطلاعاتی، نمی‌توان تمام رشد ثبت‌شده را به افزایش مصرف خانوارها یا رونق فعالیت‌های اقتصادی نسبت داد.
نکته دیگر آن است که نرخ رشد درصدی، به‌تنهایی اندازه واقعی بازار پرداخت را نشان نمی‌دهد. ممکن است استانی با تعداد پایه کمتر، رشد درصدی بالاتری نسبت به استانی با حجم بسیار بیشتر تراکنش‌ها ثبت کند. بنابراین، صدرنشینی سیستان و بلوچستان در نرخ رشد، لزوماً به معنای برخورداری از بزرگ‌ترین حجم پرداخت در کشور نیست.
فارس در تعقیب صدرنشین، رشد ۱۰.۲ درصدی چه می‌گوید؟
فارس با افزایش ۱۰.۲ درصدی تعداد تراکنش‌ها، دومین استان در صدر نمودار است. فاصله رشد این استان با سیستان و بلوچستان تنها یک واحد درصد است؛ اختلافی که نزدیکی نرخ رشد سالانه این دو استان را نشان می‌دهد.
بااین‌حال، این نزدیکی آماری نباید به یکسان دانستن شرایط اقتصادی دو استان منجر شود. ترکیب فعالیت‌های تجاری، سهم خدمات، الگوی مصرف، تعداد پایانه‌های فعال و میزان استفاده از روش‌های مختلف پرداخت ممکن است تفاوت‌های قابل‌توجهی داشته باشد.
برای بررسی دقیق‌تر عملکرد فارس باید مشخص شود که رشد تراکنش‌ها در چه گروه‌هایی از پذیرندگان رخ داده است. افزایش پرداخت‌ها در خرده‌فروشی، خدمات روزمره یا خریدهای اینترنتی، پیامدهای یکسانی برای تحلیل وضعیت اقتصادی ندارد. تفکیک این گروه‌ها می‌تواند مشخص کند که رشد ثبت‌شده تا چه اندازه گسترده و فراگیر بوده است.
هرمزگان، افت ۶.۹ درصدی در سوی دیگر ماجرا
در سوی مقابل، هرمزگان با افت ۶.۹ درصدی تعداد تراکنش‌ها، پایین‌ترین نرخ تغییر را در نمودار به خود اختصاص داده است. این کاهش در مقایسه با شهریور ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تعداد تراکنش‌های ثبت‌شده در استان کمتر شده است.
بااین‌حال، از این رقم نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که فروش کسب‌وکارها کاهش یافته یا قدرت خرید خانوارها افت کرده است. برای چنین نتیجه‌گیری‌ای باید ارزش ریالی تراکنش‌ها، تغییرات تعداد پذیرندگان فعال، ترکیب پرداخت‌ها و وضعیت بخش‌های مختلف اقتصادی بررسی شود.
کاهش تعداد تراکنش‌ها می‌تواند با عوامل متعددی مرتبط باشد؛ از تغییر دفعات پرداخت و جابه‌جایی میان ابزارهای پرداخت گرفته تا تحولات مربوط به فعالیت کسب‌وکارها. بدون داده‌های تفصیلی، تعیین سهم هر عامل امکان‌پذیر نیست.
به همین دلیل، افت ۶.۹ درصدی هرمزگان بیش از آنکه به‌تنهایی پاسخ نهایی باشد، یک پرسش تحلیلی مهم ایجاد می‌کند: آیا کاهش ثبت‌شده به معنای کاهش فعالیت پرداخت است یا بخشی از آن از تغییر ساختار پرداخت‌ها ناشی شده است؟
شکاف ۱۸.۱ واحد درصدی؛ اختلافی که نباید نادیده گرفته شود
یکی از مهم‌ترین نتایج قابل استخراج از نمودار، فاصله میان دو سر طیف تغییرات است. وقتی یک استان رشد ۱۱.۲ درصدی را ثبت می‌کند و استانی دیگر با افت ۶.۹ درصدی روبه‌رو می‌شود، اختلاف میان این دو نرخ به ۱۸.۱ واحد درصد می‌رسد.
این فاصله، تفاوت مسیر تغییرات تعداد تراکنش‌ها را نشان می‌دهد؛ اما نباید آن را با اختلاف حجم تراکنش‌ها یا تفاوت سطح رفاه اقتصادی دو استان اشتباه گرفت.
برای مثال، ممکن است یک استان به دلیل تعداد پایه کمتر تراکنش‌ها، رشد درصدی بیشتری داشته باشد، اما افزایش تعداد مطلق پرداخت‌ها در استانی دیگر بسیار بیشتر باشد. همچنین ممکن است تعداد تراکنش‌ها در یک منطقه کاهش یابد، درحالی‌که ارزش ریالی پرداخت‌ها به دلیل افزایش متوسط مبلغ هر تراکنش بیشتر شود.
بنابراین، تحلیل دقیق این شکاف به سه مقایسه نیاز دارد: نرخ رشد تعداد تراکنش‌ها، تغییر تعداد مطلق تراکنش‌ها و تغییر ارزش حقیقی پرداخت‌ها. ترکیب این سه شاخص می‌تواند تصویر قابل‌اعتمادتری از تحولات شبکه پرداخت ارائه دهد.
پشت اعداد شاپرک چه اتفاقی می‌افتد؟
تعداد تراکنش‌های ثبت‌شده در شبکه پرداخت، حاصل تعامل چندین عامل است. رفتار مصرف‌کنندگان، میزان فعالیت کسب‌وکارها، دسترسی به ابزارهای پرداخت الکترونیکی، تعداد پایانه‌های فعال و تغییر شیوه خرید می‌توانند بر این شاخص اثر بگذارند.
برای نمونه، اگر تعداد تراکنش‌ها افزایش یابد، ممکن است مصرف‌کنندگان خریدهای خود را در دفعات بیشتری انجام داده باشند. احتمال دیگر، افزایش استفاده از پرداخت الکترونیکی در کسب‌وکارهایی است که پیش‌تر سهم کمتری از این ابزارها داشته‌اند.
در مقابل، افت تعداد تراکنش‌ها لزوماً به معنای کاهش کل خریدوفروش نیست. تغییر الگوی پرداخت، افزایش میانگین مبلغ هر خرید یا جابه‌جایی میان روش‌های پرداخت می‌تواند بر تعداد ثبت‌شده اثر بگذارد.
به همین دلیل، استفاده از آمار شاپرک برای تحلیل اقتصاد استان‌ها زمانی نتیجه دقیق‌تری به همراه دارد که این داده‌ها با شاخص‌های فروش، تورم، مصرف خانوار و فعالیت بنگاه‌ها مقایسه شوند.
آیا رشد تراکنش‌ها نشانه افزایش قدرت خرید است؟
پاسخ کوتاه این است: نه لزوماً.افزایش تعداد تراکنش‌ها می‌تواند از بیشتر شدن دفعات پرداخت حکایت کند، اما برای ارزیابی قدرت خرید باید ارزش ریالی پرداخت‌ها و تغییرات سطح عمومی قیمت‌ها نیز در نظر گرفته شود.
فرض کنید تعداد پرداخت‌های یک استان افزایش یابد، اما ارزش حقیقی مجموع پرداخت‌ها پس از تعدیل تورم کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، نمی‌توان صرفاً بر اساس افزایش تعداد تراکنش‌ها از بهبود قدرت خرید سخن گفت.
از سوی دیگر، افزایش ارزش اسمی پرداخت‌ها نیز به‌تنهایی نشانه رشد واقعی مصرف نیست؛ زیرا افزایش قیمت کالاها و خدمات می‌تواند مبلغ پرداختی را بالا ببرد، بدون آنکه حجم خرید بیشتر شده باشد.
بنابراین، برای تبدیل داده‌های شاپرک به یک گزارش اقتصادی جامع، باید تعداد تراکنش‌ها در کنار ارزش اسمی و حقیقی آنها بررسی شود. این تفکیک، مرز میان تحلیل رفتار پرداخت و نتیجه‌گیری درباره وضعیت معیشتی خانوارهاست.
استان‌های دیگر در کجای این تصویر قرار می‌گیرند؟
نمودار مورد بررسی، استان‌های متعددی را در دامنه‌های متفاوت رشد و افت نشان می‌دهد. بااین‌حال، اعداد ۱۱.۲ درصد برای سیستان و بلوچستان، ۱۰.۲ درصد برای فارس و منفی ۶.۹ درصد برای هرمزگان، تنها مقادیری هستند که در تصویر به‌صورت مشخص و خوانا درج شده‌اند.
در نتیجه، برای اعلام نرخ دقیق تغییرات سایر استان‌ها و رتبه‌بندی قطعی آنها باید به داده اصلی مراجعه کرد. استخراج درصدهای دقیق از ارتفاع ستون‌ها، بدون دسترسی به مقادیر عددی، می‌تواند خطای آماری ایجاد کند؛ به‌ویژه هنگامی که گزارش برای انتشار رسانه‌ای آماده می‌شود.
برای تکمیل این بخش باید مشخص شود هر استان چه میزان رشد یا افت داشته، جایگاه آن در رتبه‌بندی کشوری چیست و چه سهمی از تغییر کل تراکنش‌ها را به خود اختصاص داده است. این اطلاعات امکان می‌دهد میان استان‌هایی که رشد درصدی بالایی دارند و استان‌هایی که از نظر حجم واقعی تراکنش‌ها اثرگذاری بیشتری دارند، تمایز قائل شویم.
سه شاخصی که می‌توانند معنای واقعی این آمار را روشن کنند
برای آنکه این نمودار به ابزاری مؤثر در تحلیل اقتصادی تبدیل شود، بررسی سه شاخص ضروری است.
نخست، تعداد مطلق تراکنش‌ها است. نرخ رشد بدون اطلاع از مقدار پایه، اندازه واقعی تغییر را مشخص نمی‌کند.
دوم، ارزش ریالی تراکنش‌ها پس از تعدیل تورم است. این شاخص کمک می‌کند تغییر حجم واقعی پرداخت‌ها از افزایش اسمی مبالغ تفکیک شود.
سوم، ترکیب تراکنش‌ها بر اساس ابزار پرداخت و نوع فعالیت اقتصادی است. تفکیک پرداخت‌های فروشگاهی، اینترنتی و سایر ابزارهای پرداخت می‌تواند مشخص کند که تغییرات مشاهده‌شده از کدام بخش شبکه پرداخت ناشی شده است.
با کنار هم قرار گرفتن این سه شاخص، امکان تحلیل دقیق‌تری از تفاوت استان‌ها و شناسایی عوامل مؤثر بر تغییرات فراهم خواهد شد.
یک نمودار، چند پرسش جدی درباره اقتصاد استان‌ها
آمار شهریور ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که تعداد تراکنش‌های شاپرک در استان‌های کشور مسیر یکسانی نداشته است. سیستان و بلوچستان با رشد ۱۱.۲ درصدی و فارس با افزایش ۱۰.۲ درصدی در صدر نمودار قرار دارند، درحالی‌که هرمزگان با افت ۶.۹ درصدی در سوی دیگر این مقایسه دیده می‌شود.
فاصله ۱۸.۱ واحد درصدی میان بالاترین رشد و بیشترین افت، اهمیت بررسی منطقه‌ای شبکه پرداخت را برجسته می‌کند. بااین‌حال، این تفاوت به‌تنهایی علت تغییرات را مشخص نمی‌کند و برای نسبت دادن آن به رونق یا رکود اقتصادی، داده‌های تکمیلی لازم است.
پیام اصلی نمودار این است که تحولات شبکه پرداخت باید فراتر از یک رتبه‌بندی ساده بررسی شوند. تعداد تراکنش‌ها، ارزش حقیقی پرداخت‌ها و ترکیب ابزارهای پرداخت، سه ضلع اصلی تحلیلی هستند که می‌توانند معنای اقتصادی این تغییرات را روشن کنند.
تا زمانی که این شاخص‌ها در کنار یکدیگر قرار نگیرند، رشد تراکنش‌ها را نمی‌توان معادل رونق اقتصادی و افت آن را نیز نمی‌توان به‌تنهایی نشانه رکود دانست.
انتهای پیام /