مهرنگ دوستی رضایی، مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی، در گفت‌و‌گو با برنا، با تشریح وضعیت دریاچه ارومیه گفت: حقابه دریاچه ارومیه بر اساس شرایط نرمال بارش و تولید آب تعریف شده است و در صورت تحقق این شرایط، حدود سه میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب وارد دریاچه خواهد شد؛ اما طی چهار تا پنج سال گذشته، بارش‌ها در شرایط خشکسالی قرار داشت و در سال ۱۴۰۳ نیز با خشکسالی بسیار شدیدی مواجه بودیم. به همین دلیل، تولید آب در سطح حوضه به میزان مورد انتظار در شرایط نرمال نرسید.
وی افزود: بخشی از وضعیت دریاچه ارومیه به میزان تولید آب و بخشی دیگر به اقداماتی مربوط می‌شود که در این حوضه انجام می‌گیرد؛ اقداماتی که هم جنبه سازه‌ای و هم جنبه غیرسازه‌ای دارند.
دوستی رضایی با اشاره به پیگیری‌های استاندار آذربایجان غربی برای احیای دریاچه ارومیه اظهار کرد: این پیگیری‌ها باعث شد موضوع احیای دریاچه ارومیه به دغدغه مسئولان و مردم تبدیل شود. حساسیت‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت نیز در این زمینه مؤثر بود و می‌توان گفت نوعی اجماع برای احیای دریاچه ارومیه به وجود آمد.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با بیان اینکه سال گذشته بارش‌های خوبی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه ثبت شد، گفت: در کنار بارش‌ها، مدیریت مناسبی نیز انجام گرفت و اقداماتی برای احیای دریاچه در دستور کار قرار گرفت. از جمله این اقدامات، لایروبی مسیرهای انتقال آب بود که اعتبارات مناسبی برای آن از طریق استانداری پیگیری و در کارگروه نجات دریاچه ارومیه تصویب شد.
وی افزود: در حال حاضر، عملیات اتصال مسیر انتقال آب از سرشاخه‌های رودخانه سیمینه‌رود و زرینه‌رود در محدوده مهاباد به سمت پیرامون دریاچه در حال انجام است و این عملیات به‌صورت شبانه‌روزی ادامه دارد. اعتبارات مورد نیاز این طرح نیز تأمین شده است.
انسداد چاه‌های غیرمجاز و کنترل برداشت آب
دوستی رضایی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای کنترل برداشت آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه اظهار کرد: انسداد چاه‌های غیرمجاز در حال انجام است و این اقدامات طی دو سال گذشته شدت بیشتری گرفته است. همچنین انسداد انهاری که در فصل غیرزراعی برای برداشت آب مورد استفاده قرار می‌گرفتند، با جدیت دنبال شده است.
وی ادامه داد: در این زمینه، بیش از یک‌هزار و ۳۰۰ مورد انسداد دریچه‌های برداشت آب انجام شده است؛ به این معنا که در مواردی کشاورزان دریچه‌ها را باز می‌کردند و نیروهای مسئول در طول شب برای جلوگیری از برداشت غیرمجاز، نسبت به مسدود کردن آن‌ها اقدام می‌کردند.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی گفت: در کنار این اقدامات، اصلاح و تعدیل پروانه‌های بهره‌برداری نیز در دستور کار قرار گرفته تا میزان برداشت کشاورزان از منابع آب زیرزمینی محدود شود.
دوستی رضایی با تشریح وضعیت ورودی آب به دریاچه ارومیه در سال جاری اظهار کرد: امسال حدود سه میلیارد مترمکعب آب از استان آذربایجان غربی به دریاچه ارومیه وارد شد که این میزان از طریق رودخانه‌ها به‌صورت مستقیم به دریاچه رسید. همچنین حدود ۵۰ میلیون مترمکعب آب از محل پساب تصفیه‌خانه‌ها به دریاچه منتقل شد و بیش از ۱۵۰ میلیون مترمکعب نیز از استان آذربایجان شرقی وارد دریاچه شد.
وی افزود: بارش‌های مستقیم روی سطح دریاچه نیز در تأمین آب آن مؤثر بود و در مجموع، با احتساب این منابع، رقمی در حدود سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب برای ورود آب به دریاچه ارومیه محقق شد.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی با اشاره به رهاسازی آب از مخازن سدها گفت: یکی از مصوبات مربوط به دریاچه ارومیه، کاهش ۴۰ درصدی مصرف آب در بخش کشاورزی بود. این میزان کاهش در مدیریت منابع و رهاسازی آب از مخازن سدهای استان نیز اعمال شد.
وی ادامه داد: در این چارچوب، نزدیک به دو میلیارد و ۵۰ میلیون مترمکعب آب از سدهای استان به سمت دریاچه ارومیه رهاسازی شد. همچنین حدود ۴۵۰ میلیون مترمکعب آب از طریق تونل انتقال آب از حوضه‌های مجاور به این حوضه منتقل شد.
دوستی رضایی تأکید کرد: در کنار رهاسازی آب از سدها و انتقال آب از حوضه‌های مجاور، بازگشایی مسیرهای انتقال و انسداد انهار برداشت آب نیز انجام شد تا آب بتواند به دریاچه برسد. در مجموع، می‌توان گفت امسال مدیریت مناسبی در این زمینه صورت گرفت.
بیش از ۸۰ درصد آب تولیدشده به دریاچه رسیده است
وی با ابراز امیدواری نسبت به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه در سال آبی جدید گفت: با توجه به بارش‌های مناسبی که در حوضه داشتیم، انتظار می‌رود این روند ادامه پیدا کند و وضعیت دریاچه بهتر شود.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی افزود: حقابه دریاچه ارومیه باید متناسب با میزان آبی باشد که در حوضه تولید می‌شود. اگر ورود آب به دشت‌های استان را در نظر بگیریم، بیش از ۸۰ درصد آب تولیدشده به دریاچه ارومیه رسیده است؛ به این معنا که تلاش شده مصارف آب کنترل شود.
وی با بیان اینکه همچنان امکان بهبود مدیریت مصرف وجود دارد، اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد مصارف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد و در این بخش نیز اقدامات مناسبی از جمله اجرای الگوی کشت در حال انجام است.
دوستی رضایی ادامه داد: با این حال، اجرای الگوی کشت و تغییر شیوه‌های مصرف آب در بخش کشاورزی نمی‌تواند یک‌شبه اتفاق بیفتد؛ زیرا معیشت کشاورزان به فعالیت‌های کشاورزی وابسته است. بنابراین، لازم است با استفاده از سیاست‌های تشویقی و راهبردهای مناسب، زمینه اجرای این برنامه‌ها فراهم شود. قطعاً با تداوم این اقدامات، در سال‌های آینده وضعیت بهتری خواهیم داشت.
برنامه‌ریزی سال آبی جدید برای تأمین حقابه دریاچه
وی با اشاره به برنامه‌ریزی سالانه برای تأمین آب حوضه دریاچه ارومیه گفت: برنامه‌ریزی منابع و مصارف آب هر سال تنظیم می‌شود. در تأمین آب این حوضه، تنها نیاز دریاچه مطرح نیست؛ بلکه نیازهای شرب، خدمات، صنعت و کشاورزی نیز باید در نظر گرفته شود.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی افزود: برای تک‌تک سدها و شبکه‌های آبیاری، برنامه مشخصی تعریف می‌شود و حداقل‌های مورد نیاز در بخش‌های مختلف در نظر گرفته می‌شود. بر این اساس، آبی که در حوضه تولید می‌شود، رهاسازی و مدیریت خواهد شد تا سهم دریاچه ارومیه نیز تأمین شود.
وی تصریح کرد: برنامه تأمین آب برای سال آبی جدید نیز تنظیم شده است. برای تأمین حقابه دریاچه ارومیه، در هر یک از رودخانه‌های اصلی ورودی به دریاچه برنامه‌ریزی جداگانه‌ای وجود دارد. در محدوده جنوبی دریاچه، رودخانه‌های اصلی و در بخش شمالی نیز رودخانه‌هایی از جمله زولا‌رود وجود دارند که از استان آذربایجان غربی وارد دریاچه می‌شوند.
دوستی رضایی گفت: برای هر یک از این رودخانه‌ها، برنامه تأمین منابع، مدیریت مصارف و توزیع آب تعریف شده است. با توجه به پیگیری‌های استاندار آذربایجان غربی که به‌عنوان دبیر کارگروه در این زمینه فعالیت می‌کند، انتظار می‌رود این برنامه‌ها به‌درستی اجرا شوند و در صورت تحقق بارش‌های مناسب و افزایش تولید آب، وضعیت دریاچه نیز بهبود یابد.
وی در پاسخ به این پرسش که برنامه امسال برای تأمین حقابه دریاچه ارومیه چه تفاوتی با سال‌های گذشته دارد، اظهار کرد: یکی از تفاوت‌های مهم، افزایش اقدامات مربوط به انسداد برداشت‌های غیرمجاز است. در مجموع، طی دو سال گذشته، یعنی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، حدود یک‌هزار و ۳۰۰ مورد انسداد انجام شده است؛ در حالی که در سال قبل از آن، تعداد این اقدامات حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ مورد بود.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی افزود: تأمین اعتبار برای این اقدامات و پیگیری‌هایی که از مسئولان ذی‌ربط انجام شد، در افزایش تعداد انسدادها مؤثر بود. نتیجه این اقدامات آن است که بتوانیم مدیریت بیشتری بر برداشت آب در سطح حوضه داشته باشیم، از بازگشایی مجدد دریچه‌ها جلوگیری کنیم و کنترل بهتری بر منابع آب اعمال کنیم.
دوستی رضایی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین عامل در تأمین حقابه دریاچه ارومیه، میزان آب تولیدشده در حوضه است، گفت: هرچقدر هم مدیریت انجام شود، اگر بارندگی نباشد و آبی تولید نشود، نمی‌توان انتظار داشت که آب مورد نیاز دریاچه تأمین شود. بنابراین، در کنار مدیریت مناسب، وجود شرایط بارشی و تولید آب کافی نیز ضرورت دارد.
وی برای توضیح تأثیر خشکسالی بر منابع آب حوضه اظهار کرد: در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، در رودخانه زرینه‌رود فقط آب شرب تأمین شد و شبکه‌ای با وسعت ۷۰ هزار هکتار از سد بوکان هیچ آبی برای تأمین نیازهای کشاورزی دریافت نکرد.
مدیر مطالعات شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی ادامه داد: در همان سال، سد مهاباد با حجم حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب نیز فقط توانست آب شرب را تأمین کند. در شرایط عادی، باید در پنج تا شش نوبت آب کشاورزی رهاسازی شود، اما در آن سال تنها یک نوبت آب برای کشاورزی رهاسازی شد تا از خشک شدن باغ‌ها جلوگیری شود.
دوستی رضایی در پایان تأکید کرد: بخش اصلی مسئله، وجود آب است؛ زیرا در نبود بارندگی و تولید آب کافی، حتی با مدیریت مصرف نیز امکان تأمین آب مورد نیاز دریاچه وجود نخواهد داشت. بنابراین، تحقق شرایط بارشی مناسب در کنار مدیریت منابع و مصارف آب، برای تأمین حقابه و بهبود وضعیت دریاچه ارومیه ضروری است.