به گزارش گروه اجتماعی برنا، جوایز چهار سازه تاریخی آب کشور در جریان نشست هیئت اجرایی کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی به نمایندگان ایران اهدا شد. این سازه‌ها پیش‌تر در چارچوب برنامه «سازه‌های آبیاری میراث جهانی» (WHIS) این کمیسیون مورد تأیید قرار گرفته بودند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره انتخاب آثار ایرانی در سال ۲۰۲۶، چهار سازه شامل سی‌وسه‌پل در اصفهان، بند امیر در استان فارس، بند شادروان در خوزستان و سازه‌های آبی تاریخی سیراف در استان بوشهر هستند. این آثار نمونه‌هایی از دانش بومی ایرانیان در مهندسی آب، مدیریت منابع آبی و توسعه سامانه‌های آبیاری در دوره‌های تاریخی به شمار می‌روند.
مراسم اهدای جوایز در حاشیه بیست‌وششمین کنگره بین‌المللی آبیاری و زهکشی و هفتادوهفتمین نشست شورای بین‌المللی اجرایی این کمیسیون برگزار شد. این رویداد از ۱۲ تا ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۰ تا ۲۵ مهر ۱۴۰۵، در شهر مارسی فرانسه جریان داشت.
چهار سازه با پیشینه‌ای متفاوت
سی‌وسه‌پل، از آثار شاخص دوره صفوی در اصفهان، علاوه بر ارزش معماری، در مدیریت ارتباط میان رودخانه زاینده‌رود و اراضی پیرامونی نقش داشته است.
بند امیر در استان فارس، از سازه‌های تاریخی مرتبط با تنظیم و هدایت جریان آب رودخانه کُر است که در توسعه فعالیت‌های کشاورزی منطقه اهمیت داشته است.
بند شادروان شوشتر نیز بخشی از میراث مهندسی آب در خوزستان محسوب می‌شود و به‌عنوان نمونه‌ای از توان فنی ایرانیان در ساخت سازه‌های کنترل و هدایت آب شناخته می‌شود.
در کنار این آثار، سازه‌های آبی تاریخی سیراف در استان بوشهر، دانش جوامع گذشته در تأمین و ذخیره آب را در شرایط اقلیمی گرم و خشک جنوب ایران بازتاب می‌دهند.
بنابراین گزارش، برنامه «سازه‌های آبیاری میراث جهانی» از ابتکارات کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی است که با هدف شناسایی، مستندسازی، معرفی و حفاظت از سازه‌های تاریخی مرتبط با آبیاری و زهکشی شکل گرفته است.
ایده ایجاد این برنامه در شصت‌وسومین نشست شورای بین‌المللی اجرایی این کمیسیون در سال ۲۰۱۲ در آدلاید استرالیا مطرح شد. این برنامه از سال‌های بعد با تدوین معیار‌ها و فرایند‌های ارزیابی، به بستری برای شناسایی سازه‌های تاریخی آب در کشور‌های مختلف تبدیل شد.
بر اساس معیار‌های این برنامه، سازه‌های پیشنهادی باید بیش از ۱۰۰ سال قدمت داشته باشند و در یکی از گروه‌های مرتبط با مدیریت تاریخی آب کشاورزی، از جمله سدها، بندها، کانال‌ها، سامانه‌های ذخیره آب و دیگر تأسیسات مرتبط با آبیاری و زهکشی قرار گیرند.
آثار منتخب پس از ارزیابی کارشناسی در فهرست اختصاصی کمیسیون ثبت می‌شوند و لوح شناسایی آنها به کمیته ملی مربوط اهدا می‌شود تا به مسئولان نگهداری و بهره‌برداری از سازه منتقل شود.
ایران نیز در سال‌های گذشته تعدادی از سازه‌های تاریخی خود را به این برنامه معرفی کرده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی کمیسیون، در سال ۲۰۲۴ چهار سازه ایرانی شامل سد تاریخی فریمان، نهر ناصری، پل تاریخی قلعه‌حاتم و سنگ‌گرداب در فهرست این برنامه قرار گرفتند.
جایگاه ایران در فهرست جهانی
با اضافه شدن چهار سازه جدید، شمار آثار ایرانی معرفی‌شده در چارچوب برنامه سازه‌های آبیاری میراث جهانی، بنا بر اعلام کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، به ۱۶ مورد رسیده است. این کمیته ایران را از نظر تعداد آثار ثبت‌شده در جایگاه چهارم جهان معرفی کرده است.
با این حال، باید توجه داشت که ثبت در فهرست سازه‌های آبیاری میراث جهانی کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی، با ثبت در فهرست میراث جهانی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) متفاوت است. برنامه کمیسیون بر شناسایی و حفاظت از میراث تاریخی مرتبط با مدیریت آب کشاورزی تمرکز دارد.
ثبت این سازه‌ها علاوه بر معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فنی ایران در سطح بین‌المللی، می‌تواند زمینه توجه بیشتر به حفاظت، مستندسازی و بهره‌گیری از تجربه‌های گذشتگان در مدیریت پایدار منابع آب را فراهم کند.