نخستین نشست چهار جانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، به میزبانی تهران برگزار شد. این نشست به ابتکار پاکستان و با موافقت ایران، با محوریت بررسی امنیت و ثبات منطقه‌ای و پیامد‌های جنگ اخیر برگزار شد و موضوعاتی از جمله آثار حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تحولات فلسطین و لبنان و ضرورت همکاری کشور‌های منطقه در دستور کار آن قرار داشت.
جواد حیران‌نیا، کارشناس مسائل خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با خبرنگار سیاست خارجی برنا، درباره اهمیت برگزاری نشست تهران اظهار کرد: این نشست که با حضور ایران و سه کشور عضو پیمان مکه برگزار شد، از چند جهت حائز اهمیت است. یکی از محور‌های مطرح‌شده در این نشست، موضوع امنیت درون‌زای منطقه‌ای بود؛ مفهومی که ایران طی سالیان گذشته همواره بر آن تأکید داشته است.
وی افزود: از نگاه ایران نظم مطلوب منطقه‌ای باید بر پایه نقش‌آفرینی کشور‌های منطقه و بدون حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه حضور نظامی آمریکا، شکل بگیرد. بر این اساس، مسائل منطقه باید از طریق گفت‌و‌گو و همکاری میان کشور‌های منطقه حل‌وفصل شود. ایران به‌ویژه پس از جنگ ۴۰ روزه، تأکید بیشتری بر خروج نیرو‌های آمریکایی از منطقه داشته و این موضوع همچنان یکی از محور‌های اصلی رویکرد منطقه‌ای تهران است.
این کارشناس مسائل خاورمیانه با اشاره به رویکرد سه کشور عضو پیمان مکه پس از جنگ تصریح کرد: پس از جنگ، این کشورها به سمت شکل‌دهی به یک ائتلاف منطقه‌ای حرکت کردند. در همین چارچوب، شاهد نزدیک‌تر شدن روابط امارات و اسرائیل نیز بودیم و سازوکاری با مشارکت پاکستان، ترکیه و عربستان شکل گرفت که هر یک از این کشورها، با وجود تفاوت در اولویت‌بندی‌ها، دغدغه‌های امنیتی خاص خود را دارند.
حیران‌نیا ادامه داد: یکی از مهم‌ترین عواملی که عربستان را به سمت شکل‌دهی به چنین پیمانی سوق داد، نگرانی از حملات تلافی‌جویانه انصارالله یمن و احتمال گسترش دامنه جنگ بود. با این حال، با وجود برخی تحولات سیاسی و نظامی، این کشورها تاکنون وارد جنگ به معنای مشارکت مستقیم نیرو‌های رزمی نشده‌اند. هرچند پارلمان مصر حضور نیرو‌های نظامی این کشور را تصویب کرده و ترکیه نیز در حال بررسی تصویب پیمان مکه است، اما هنوز چنین مشارکت رزمی‌ای محقق نشده و به نظر می‌رسد احتمال اعزام نیرو‌های رزمی به منطقه چندان بالا نباشد.
وی با تأکید بر محدودیت‌های این ائتلاف برای تأمین امنیت عربستان گفت: مسئله مهم این است که چنین پیمان نظامی‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ‌گوی همه دغدغه‌های امنیتی عربستان باشد. ریاض ناگزیر است در کنار همکاری‌های امنیتی، مسیر دیپلماسی با ایران را نیز دنبال کند و امیدوار است تهران بتواند در کاهش تنش‌ها با انصارالله یمن نقش‌آفرینی کند تا بحران از طریق راهکار‌های سیاسی و دیپلماتیک حل‌وفصل شود.
این کارشناس افزود: تجربه جنگ یمن نیز نشان داده است که راهکار نظامی نتوانسته مانع حملات انصارالله شود. از همین رو، عربستان به این جمع‌بندی رسیده است که صرف اتکا به ابزار نظامی برای تأمین امنیت کافی نیست و باید برای جلوگیری از گسترش درگیری، راهکار سیاسی را نیز جدی بگیرد.
حیران‌نیا خاطرنشان کرد: در صورت تشدید تنش‌ها، کشور‌های عضو پیمان مکه با یک دوراهی دشوار مواجه خواهند شد. از یک سو، اصل دفاع مشترک در این پیمان می‌تواند آنها را در موقعیت پیچیده‌ای قرار دهد و از سوی دیگر، تمایلی ندارند روابطشان با ایران تیره شود یا به اهداف حملات تلافی‌جویانه انصارالله تبدیل شوند. بنابراین، یکی از اهداف مهم نشست تهران را می‌توان تلاش برای جلوگیری از تشدید جنگ یمن و بررسی امکان نقش‌آفرینی ایران در کاهش تنش‌ها دانست.
وی با اشاره به حدود نقش ایران در تحولات یمن اظهار کرد: باید توجه داشت که انصارالله از نظر عملیاتی به‌طور کامل تحت کنترل ایران نیست و عملیات‌های آن نیز لزوماً از سوی تهران هدایت نمی‌شود. ایران چند روز پیش موضوع میانجیگری را مطرح کرد، اما این پیشنهاد از سوی انصارالله مورد استقبال قرار نگرفت. بنابراین، حل‌وفصل بحران یمن صرفاً به نقش‌آفرینی ایران محدود نمی‌شود و مستلزم تغییر رویکرد طرف‌های درگیر نیز هست.
این کارشناس مسائل خاورمیانه ادامه داد: برای دستیابی به راه‌حل سیاسی، اقداماتی مانند کاهش فشار‌ها بر یمن، رفع محاصره این کشور، از جمله محاصره هوایی، و پرداخت حقوق کارکنان یمنی می‌تواند در ایجاد زمینه برای کاهش تنش‌ها مؤثر باشد. در واقع، دستیابی به توافقی پایدار نیازمند توجه به مطالبات و دغدغه‌های طرف‌های درگیر است.
حیران‌نیا یکی دیگر از محور‌های مهم نشست تهران را کاهش تنش میان ایران و آمریکا دانست و گفت: کشور‌های حاضر در این نشست به دنبال آن هستند که منطقه وارد یک درگیری تمام‌عیار جدید نشود. تشدید تنش‌ها می‌تواند عربستان را نیز در معرض حملات تلافی‌جویانه ایران یا انصارالله یمن قرار دهد و در این میان، پاکستان هم ممکن است متحمل خسارت شود.
وی توضیح داد: پاکستان به انرژی منطقه وابستگی دارد و گسترش جنگ می‌تواند این کشور را نیز به‌نوعی درگیر بحران کند. از سوی دیگر، اگر اسلام‌آباد از همراهی با متحدان خود خودداری کند، ممکن است روابطش با عربستان تحت تأثیر قرار گیرد. بنابراین، جلوگیری از تشدید تنش‌ها برای پاکستان نیز اهمیت قابل‌توجهی دارد.
این کارشناس در ارزیابی نتایج نشست تهران گفت: یکی از خروجی‌های مهم این نشست، تأکید ایران بر الگوی نظم منطقه‌ای مطلوب خود، یعنی نظمی مبتنی بر امنیت درون‌زا و کاهش حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای بود. با این حال، تحقق چنین نظمی در کوتاه‌مدت بعید به نظر می‌رسد. سه کشور عضو پیمان مکه روابط ویژه‌ای با آمریکا دارند و عربستان نیز همچنان در چارچوب چتر امنیتی واشنگتن قرار دارد. از این رو، گذار منطقه به سمت یک سازوکار امنیتی مستقل از قدرت‌های فرامنطقه‌ای، حتی در صورت وجود اراده سیاسی، فرایندی زمان‌بر خواهد بود. افزون بر این، در شرایط کنونی نیز اراده سیاسی لازم برای تحقق چنین تغییری به‌طور جدی مشاهده نمی‌شود.
انتهای پیام/