مینا امینی، کارشناس ارشد مشاوره در گفت‌و‌گو با خبرنگار اجتماعی برنا، با اشاره به مهم‌ترین چالش‌های نوجوانان دختر و پسر اظهار کرد: بسیاری از مسائل و دغدغه‌های این دو گروه مشترک است و نمی‌توان تفاوت‌های آنها را به‌صورت مطلق در نظر گرفت. با این حال، برخی چالش‌ها در میان دختران و پسران نمود بیشتری پیدا می‌کند و توجه خانواده‌ها و متخصصان را می‌طلبد.
شبکه‌های اجتماعی و بحران هویت در میان دختران نوجوان
امینی با اشاره به تأثیر فضای مجازی بر تصویر ذهنی دختران نوجوان از خود گفت: یکی از چالش‌های مهم دختران، شکل‌گیری نوعی سردرگمی در هویت و ارزشمندی فردی است. شبکه‌های اجتماعی گاهی این تصور را ایجاد می‌کنند که برخورداری از ظاهری ایده‌آل، شرط پذیرفته‌شدن و مورد تأیید قرارگرفتن است، تصوری که می‌تواند نوجوان را به مقایسه مداوم ظاهر خود با دیگران سوق دهد.
به گفته این کارشناس، هنگامی که ارزشمندی نوجوان به تأیید دوستان، واکنش دیگران یا نگاه جنس مخالف وابسته شود، نگرانی از قضاوت‌شدن افزایش می‌یابد و اعتمادبه‌نفس او تحت تأثیر قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، نوجوان به‌جای شناخت توانمندی‌ها و ویژگی‌های شخصیتی خود، بخش مهمی از انرژی روانی‌اش را صرف جلب رضایت دیگران می‌کند.
وی چالش دیگر دختران نوجوان را استقلال‌طلبی و تمایل به تجربه‌کردن دانست و افزود: نوجوان در این دوره به دنبال آزادی عمل بیشتری است و می‌خواهد استقلال خود را تجربه کند، اما خانواده نیز به‌دلیل نگرانی درباره امنیت، سلامت و روابط اجتماعی فرزندش، ممکن است محدودیت‌های بیشتری اعمال کند. همین تفاوت نگاه می‌تواند زمینه‌ساز تعارض‌های خانوادگی شود.
تلاش برای اثبات خود و دشواری مدیریت هیجان در پسران نوجوان
این کارشناس مشاوره در ادامه به برخی چالش‌های پسران نوجوان پرداخت و گفت: یکی از موضوعات مهم در این دوره، تلاش برای اثبات توانمندی، قدرت و استقلال فردی است. نوجوان پسر ممکن است شکست را نه صرفاً یک اتفاق، بلکه تهدیدی برای تصویر ذهنی خود از توانایی‌هایش تلقی کند؛ به همین دلیل، تجربه ناکامی گاهی واکنش‌های هیجانی شدیدی در او ایجاد می‌کند.
وی برای توضیح این موضوع به واکنش برخی افراد در مواجهه با شکست تیم ورزشی مورد علاقه‌شان اشاره کرد و افزود: گاهی شکست یک تیم فوتبال چنان بر هواداران یا اعضای آن تأثیر می‌گذارد که واکنش آنها به تجربه سوگ شباهت پیدا می‌کند. در نوجوانی نیز اگر احساس شکست به بخش مهمی از هویت فرد گره خورده باشد، مدیریت هیجان دشوارتر می‌شود.
امینی با تأکید بر ضرورت آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان اظهار کرد: فشار ناشی از اثبات خود می‌تواند در برخی نوجوانان به دشواری در کنترل واکنش‌های هیجانی، سکوت‌کردن در موقعیت‌های تنش‌زا یا بروز رفتار‌های تکانشی منجر شود. بنابراین، نوجوان باید بیاموزد که ارزش و توانمندی او صرفاً با پیروزی، شکست یا تأیید دیگران سنجیده نمی‌شود.
فشار همسالان و گرایش به رفتار‌های پرخطر
امینی فشار گروه همسالان را از دیگر چالش‌های جدی نوجوانان، به‌ویژه پسران، دانست و گفت: نوجوان در مرحله هویت‌یابی قرار دارد و پذیرفته‌شدن در جمع دوستان برای او اهمیت زیادی پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، ممکن است برای نشان‌دادن استقلال یا اثبات جایگاه خود در گروه، به رفتار‌هایی روی بیاورد که سلامت و آینده‌اش را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به نگرانی‌ها درباره مصرف مواد مخدر، از جمله ماده موسوم به «گل»، افزود: گاهی نوجوان برای آنکه در جمع دوستان پذیرفته شود یا استقلال خود را به دیگران نشان دهد، وارد رقابت‌های ناسالم می‌شود و دست به رفتار‌های پرخطر می‌زند. استفاده نامناسب از فضای مجازی و عبور از مرز‌های متناسب با سن نیز می‌تواند نوجوان را در معرض تجربه‌هایی قرار دهد که پیامد‌های آن فراتر از دوره نوجوانی است.
به گفته این کارشناس، مقابله با چنین آسیب‌هایی صرفاً از طریق محدودیت و برخورد‌های تنبیهی امکان‌پذیر نیست؛ بلکه نوجوان باید مهارت تصمیم‌گیری، مقاومت در برابر فشار همسالان و ارزیابی پیامد‌های رفتار‌های خود را بیاموزد.
احترام به نوجوان؛ نقطه آغاز رابطه مؤثر والدین و فرزندان
امینی در تشریح راهکار‌های مواجهه با این چالش‌ها، احترام به نوجوان را یکی از مهم‌ترین اصول تربیتی دانست و اظهار کرد: نوجوان باید احساس کند که دیده و شنیده می‌شود و ارزشمندی او از سوی خانواده به رسمیت شناخته شده است. شنیدن صحبت‌های نوجوان بدون قضاوت، برچسب‌زدن و پیش‌داوری می‌تواند به تقویت اعتمادبه‌نفس و شکل‌گیری رابطه‌ای امن میان والدین و فرزندان کمک کند.
وی تأکید کرد: استقلال نوجوان، چه دختر و چه پسر، باید متناسب با سن و میزان آمادگی او محترم شمرده شود. البته این موضوع به معنای نادیده‌گرفتن حدود تربیتی یا مسئولیت والدین نیست؛ خانواده باید مرز‌های روشن و منطقی داشته باشد و هم‌زمان به فرزند خود نشان دهد که برای استقلال او ارزش قائل است.
این کارشناس مشاوره ادامه داد: پیام والدین به نوجوان باید این باشد که استقلال تو را محترم می‌شمارم، اما در برابر امنیت و سلامت تو نیز مسئولیت دارم. چنین رویکردی، اگر با همدلی، گفت‌و‌گو و شنیدن نگرانی‌های نوجوان همراه شود، می‌تواند زمینه شکل‌گیری رابطه‌ای سالم‌تر و کاهش تعارض‌های خانوادگی را فراهم کند.
مهارت‌های زندگی؛ حلقه مفقوده تربیت نوجوانان
امینی با تأکید بر اینکه آموزش در مدرسه نباید صرفاً به درس‌های تحصیلی محدود شود، اظهار کرد: درس‌خواندن به‌تنهایی برای مواجهه با مسائل زندگی کافی نیست و نوجوانان به مجموعه‌ای از مهارت‌های فردی و اجتماعی نیاز دارند تا بتوانند در موقعیت‌های دشوار تصمیم‌های مناسبی بگیرند.
وی با اشاره به تجربه خود در حوزه مشاوره مدارس گفت: سال‌هاست تلاش می‌کنم مفاهیم مربوط به مهارت‌های زندگی را با زبان قابل فهم برای نوجوانان آموزش دهم. این آموزش‌ها می‌تواند موضوعاتی مانند مهارت «نه گفتن»، شناخت رفتار‌های مختلف در ارتباط با دیگران و آگاهی از پیامد‌های هر نوع رفتار را در بر بگیرد.
این کارشناس، رفتار‌های منفعلانه، پرخاشگرانه و قاطعانه را از جمله موضوعات قابل آموزش به نوجوانان دانست و توضیح داد: فرد منفعل معمولاً خواسته‌ها و نیاز‌های خود را نادیده می‌گیرد و ممکن است به خودخوری روی بیاورد. در مقابل، فرد پرخاشگر با طعنه، توهین یا رفتار‌های تند تلاش می‌کند نظر خود را تحمیل کند؛ اما رفتار قاطعانه به معنای بیان روشن و محترمانه افکار، احساسات و خواسته‌هاست، به‌گونه‌ای که حقوق خود و دیگران نیز رعایت شود.
به گفته امینی، آشنایی با این شیوه‌های رفتاری به نوجوان کمک می‌کند در موقعیت‌های مختلف، واکنش مناسب‌تری انتخاب کند و پیامد‌های احتمالی رفتار خود را بهتر بشناسد. این آموزش‌ها به‌ویژه در دوره نوجوانی اهمیت دارد؛ زیرا نوجوان در این مرحله به دنبال شناخت خود، شکل‌دادن به هویت فردی و یافتن جایگاهش در روابط اجتماعی است.
وی بر ضرورت فراهم‌کردن فرصت گفت‌و‌گو میان نوجوانان نیز تأکید کرد و افزود: جلسات آموزشی و گفت‌و‌گو‌های گروهی که در آن نوجوانان بتوانند درباره مسائل مختلف با یکدیگر صحبت کنند، به افزایش آگاهی و تقویت توانایی حل مسئله کمک می‌کند. هرچه نوجوانان شناخت بیشتری از مهارت‌های زندگی داشته باشند، بهتر می‌توانند در موقعیت‌های بحرانی تصمیم بگیرند و از خود در برابر آسیب‌ها محافظت کنند.
والدین نیز به آموزش و آمادگی برای مواجهه با نوجوان نیاز دارند
امینی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو به دشواری‌های والدین در برقراری ارتباط با نوجوانان اشاره کرد و گفت: بخشی از والدین امروز، به‌ویژه افرادی که در خانواده‌های سخت‌گیرانه و مستبدانه تربیت شده‌اند، ممکن است در مواجهه با استقلال‌طلبی فرزندان خود دچار نگرانی و اضطراب شوند. زمانی که نوجوان خواسته‌ها و نظرات متفاوتی را مطرح می‌کند یا برای تصمیم‌گیری مستقل تلاش می‌کند، والدین ممکن است این رفتار را تهدیدی برای اقتدار خود تلقی کنند.
وی ادامه داد: چنین شرایطی می‌تواند برقراری ارتباط مؤثر را دشوار کند؛ در حالی که نوجوان برای عبور سالم از این دوره به رابطه‌ای نیاز دارد که در آن هم استقلالش به رسمیت شناخته شود و هم از حمایت و راهنمایی خانواده برخوردار باشد.
این کارشناس مشاوره با توصیه به والدین برای مطالعه کتاب‌های تخصصی، شرکت در کارگاه‌ها و بهره‌گیری از آموزش‌های مرتبط با تربیت نوجوان اظهار کرد: ما برای بسیاری از امور زندگی وقت می‌گذاریم و آموزش می‌بینیم، اما گاهی تصور می‌کنیم ارتباط با نوجوان نیز به‌صورت طبیعی و بدون نیاز به یادگیری شکل می‌گیرد. در حالی که ناآگاهی از ویژگی‌های این دوره و شیوه صحیح ارتباط با نوجوان می‌تواند به افزایش فاصله عاطفی و تشدید تعارض‌ها منجر شود.
امینی در پایان خاطرنشان کرد: آگاهی والدین، صبوری و احترام به ویژگی‌های رشدی نوجوان می‌تواند از بروز بسیاری از مشکلات پیشگیری کند. خانواده‌ها باید ضمن حفظ حدود ضروری برای امنیت و سلامت فرزندشان، استقلال متناسب با سن او را به رسمیت بشناسند و فضایی فراهم کنند که نوجوان بتواند بدون ترس از تحقیر و قضاوت، مسائل و نگرانی‌های خود رامطرح کند.
انتهای پیام/