گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ درحالی‌که نتایج انتخابات اسرائیل از برتری موقعیت بنیامین نتانیاهو در رقابت با رقیب خود حکایت دارد و کمتر از یک هفته تا برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا باقی مانده است، گزینه نظامی همچنان روی میز واشنگتن و تل‌آویو قرار دارد؛ هم‌زمان، میانجی‌گران منطقه‌ای و بین‌المللی با ارائه طرح‌های پیشنهادی برای صلح، در تلاش هستند مانع ازسرگیری جنگ میان ایران و آمریکا شوند. در این شرایط، گزارش‌ها از ابتکار‌های دیپلماتیک، از جمله طرح چندوجهی مطرح‌شده در روزنامه گاردین و پیشنهاد ارائه‌شده از سوی قطر، از تداوم تلاش‌ها برای یافتن راهی جهت توقف درگیری‌ها حکایت دارد؛ تلاش‌هایی که در سایه اختلاف‌های حل‌نشده بر سر تحریم‌ها، برنامه هسته‌ای ایران و ترتیبات امنیتی منطقه، با چشم‌اندازی نامطمئن روبه‌رو هستند.
روزنامه گاردین در گزارشی از شکل‌گیری طرحی چندوجهی با حمایت کشور‌های حاشیه خلیج فارس برای جلوگیری از دور تازه جنگ میان تهران و واشنگتن خبر داده است. بر اساس این گزارش، یکی از محور‌های اصلی طرح، بازگشایی تنگه هرمز ظرف چهار روز پس از لغو تحریم‌هاست؛ پیشنهادی که در مقایسه با طرح پیشین ایران، متضمن کاهش زمان میان رفع محدودیت‌های اقتصادی و بازگشایی این آبراه راهبردی است. پیش‌تر، ایران پیشنهاد داده بود تنگه هرمز هفت روز پس از لغو تحریم‌های اقتصادی بازگشایی شود، اما به گفته علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، تهران آمادگی دارد این فاصله را به چهار روز کاهش دهد.
این ابتکار در شرایطی مطرح شده است که کشور‌های حاشیه خلیج فارس، ازسرگیری جنگ میان ایران و آمریکا را سناریویی فاجعه‌بار برای امنیت و اقتصاد منطقه می‌دانند. بااین‌حال، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات و تضمین‌های متقابل همچنان پابرجاست. تهران بر دریافت تضمین‌هایی درباره لغو تحریم‌ها تأکید دارد، درحالی‌که واشنگتن، بنا بر گزارش گاردین، خواستار امتیاز‌هایی در پرونده هسته‌ای ایران، از جمله بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات آسیب‌دیده، است. ایران تاکنون با بازگشت بازرسان به این تأسیسات موافقت نکرده و بر آمادگی خود برای مذاکره درباره برنامه هسته‌ای در سطح کلی و اصولی تأکید داشته است.
بُعد دیگر طرح پیشنهادی، فراتر از مناسبات دوجانبه تهران و واشنگتن، به تحولات یمن و امنیت منطقه مربوط می‌شود. گاردین از تلاش برای گنجاندن عقب‌نشینی نیرو‌های قابل‌توجه انصارالله از مناطق تحت کنترل خود در یمن در چارچوب توافق سخن گفته است. در همین راستا، ایران در حال بررسی نقش خود در تسهیل گفت‌و‌گو میان انصارالله و عربستان سعودی است؛ هرچند میزان نفوذ تهران بر تصمیمات عملیاتی این گروه و امکان استفاده از آن برای کاهش تنش‌ها همچنان محل بحث است.
در کنار این طرح، پیشنهاد مطرح‌شده از سوی قطر نیز به یکی از محور‌های اصلی رایزنی‌های دیپلماتیک تبدیل شده است. رویترز گزارش داده که میانجی‌های قطری پیش‌نویس تازه‌ای را برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به تهران ارائه کرده‌اند و انتظار می‌رود ایران پس از بررسی آن پاسخ دهد. بااین‌حال، روایت‌ها درباره ماهیت این ابتکار یکسان نیست. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته است که قطر پیشنهاد جدیدی برای پایان دادن به درگیری‌ها ارائه نکرده، بلکه ایده‌هایی را مطرح کرده که از نظر تهران پذیرفتنی نیستند. این مقام همچنین تأکید کرده که سیاست ایران درباره عدم انعطاف در پرونده هسته‌ای تغییر نکرده است.
این اختلاف روایت نشان می‌دهد که صرف تداوم میانجی‌گری، لزوماً به معنای نزدیک شدن طرفین به توافق نیست. مسئله اصلی همچنان شکاف میان خواسته‌های واشنگتن درباره محدودیت‌های هسته‌ای و مطالبات تهران درباره رفع تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی است. از این منظر، پیشنهاد‌های منطقه‌ای زمانی می‌توانند به توافقی پایدار منجر شوند که علاوه بر توقف درگیری‌ها، سازوکاری روشن برای اجرای تعهدات طرفین ایجاد کنند.
محصول نشست تهران
در همین چارچوب، نشست تهران با حضور مقام‌های عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. به گزارش روزنامه نشنال، هدف این مذاکرات صرفاً جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا و اسرائیل نبود، بلکه طرف‌ها درباره نحوه مواجهه با شرایطی گفت‌و‌گو کردند که در صورت ازسرگیری جنگ، امکان مهار سریع‌تر درگیری‌ها فراهم شود. ایجاد چارچوبی منطقه‌ای برای عدم تجاوز و تأمین امنیت خلیج فارس به دست کشور‌های منطقه، از جمله محور‌های این رایزنی‌ها بود. بااین‌حال، منابع آگاه از نشست اعلام کرده‌اند که پیشرفت فوری و مشخصی حاصل نشده و مهم‌ترین نتیجه، توافق برای ادامه گفت‌و‌گو‌ها بوده است.
تداوم خطر جنگ
در سوی دیگر معادله، مواضع ترامپ و تحرکات نظامی آمریکا از تداوم خطر جنگ حکایت دارد. رئیس‌جمهور آمریکا گفته است که طی یکی دو هفته آینده مشخص خواهد شد چه اتفاقی درباره ایران رخ می‌دهد و در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز احتمال وقوع آن را رد نکرده است. هم‌زمان، وال‌استریت ژورنال گزارش داده که واشنگتن به برخی کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس درباره احتمال یک کارزار نظامی کوتاه‌مدت و شدید علیه ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای هشدار داده است. این گزارش همچنین از جابه‌جایی تجهیزات دفاع موشکی و آماده‌سازی گزینه‌های نظامی سخن می‌گوید؛ هرچند تأکید شده است که ترامپ هنوز تصمیم نهایی برای حمله را اتخاذ نکرده است.
در چنین شرایطی، تحولات سیاسی اسرائیل نیز می‌تواند بر محاسبات مربوط به جنگ و صلح تأثیر بگذارد. ترامپ مدعی شده است که حمایت او از نتانیاهو موجب تغییر فضای انتخاباتی به سود نخست‌وزیر اسرائیل شده و احتمال پیروزی یا بازگشت او به موقعیتی قدرتمندتر را افزایش داده است. با وجود این، نتیجه نهایی انتخابات و تأثیر آن بر تصمیمات امنیتی اسرائیل را نمی‌توان قطعی دانست. آنچه اهمیت دارد، تداوم تلاش نتانیاهو برای ازسرگیری حملات علیه ایران و پیوند خوردن این رویکرد با محاسبات نظامی و سیاسی تل‌آویو است.
در مجموع، هم‌زمانی طرح‌های صلح با آماده‌سازی گزینه‌های نظامی نشان می‌دهد که دیپلماسی و تهدید جنگ در منطقه نه در دو مسیر جداگانه، بلکه به‌صورت هم‌زمان پیش می‌روند. واشنگتن می‌تواند از فشار نظامی برای واداشتن تهران به پذیرش شروط خود استفاده کند، درحالی‌که میانجی‌های منطقه‌ای می‌کوشند از تبدیل این فشار‌ها به جنگی تازه جلوگیری کنند. در این وضعیت، احتمال ازسرگیری حملات در میانه تلاش‌های دیپلماتیک همچنان جدی است؛ به‌ویژه آنکه تحولات سیاسی اسرائیل و محاسبات داخلی آمریکا نیز می‌توانند بر زمان‌بندی و دامنه تصمیمات نظامی اثر بگذارند. آینده بحران، بیش از هر چیز، به این بستگی دارد که آیا طرف‌ها می‌توانند پیش از آنکه تهدید‌های نظامی به تصمیم عملی تبدیل شوند، بر سر چارچوبی قابل اجرا برای توقف درگیری‌ها به توافق برسند یا خیر.
انتهای پیام/