گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ درحالی‌که دوحه به کانون آخرین تلاش‌های دیپلماتیک برایمهار تنش میان تهران و واشنگتن تبدیل شده و میانجی‌های قطری در تکاپویی فشرده می‌کوشند مسیر گفت‌وگو را باز نگه دارند، همزمان نشانه‌هایی از تداوم سایه جنگ بر منطقه نیز به چشم می‌خورد. از یک‌سو پیام‌ها و تحرکات دیپلماتیک از احتمال شکل‌گیری روزنه‌ای برای توافق حکایت دارد و از سوی دیگر، اظهارات مقام‌های ایرانی درباره آمادگی برای همه سناریوها و نگرانی کشورهای خلیج‌فارس از پیامدهای درگیری تازه، نشان می‌دهد که دیپلماسی و تقابل همچنان دو مسیر موازی تحولات پیش‌رو هستند.
بررسی پیام ونس
همزمان با این تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از بازگشت ایران و آمریکابه تقابل نظامی، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از بررسی پیام جی دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در سطوح عالی کشور خبر داده و تأکید کرده است که تهران برای تمامی سناریوها آمادگی دارد. همزمان با رایزنی‌های فشرده میانجی‌های قطری در تهران و ادامه گفت‌وگوها در دوحه، گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال ازسرگیری مذاکرات میان دو کشور افزایش یافتهاست؛ هرچند هنوز توافقی برای برگزاری مذاکرات مستقیم حاصل نشده است. در سوی دیگر، همزمان با این تحرکات دیپلماتیک، مقام‌های ارشد نظامی ایران بر آمادگی نیروهای مسلح و پاسخ فوری و بدون محدودیت جغرافیایی به هرگونه تهدید تأکید کرده‌اند. در این بین ژنرال احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان با اشاره به تحرکات اخیراسلام‌آباد برای میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن، از «خوش‌بینی محتاطانه» نسبت به این روند سخن گفته است.
تکاپوی دیپلماتیک در دوحه
تلاش‌های قطر برای فراهم کردن زمینه ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا در روزهای اخیر شدت گرفته است. بر اساس گزارش باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، میانجی‌های قطری روز جمعه بیش از ۱۲ ساعت در تهران با مقام‌های ایرانی مذاکره کردند تا زمینه دستیابی به توافقی برای ازسرگیریمذاکرات و جلوگیری از آغاز مجدد جنگ فراهم شود. به گفته منابع دیپلماتیک،این رایزنی‌ها در تمام مدت با کاخ سفید در ارتباط بوده است.
این گفت‌وگوها روز شنبه در دوحه ادامه یافت. عراقچی نیز حضور هیئتی از ایران در قطر را تأیید کرد و گفت یکی از معاونان وزارت امور خارجه برایادامه رایزنی‌ها در این کشور حضور دارد. او ضمن قدردانی از تلاش‌های قطر و پاکستان اعلام کرد که میانجی‌ها همچنان درباره شروط تهران در حال گفت‌وگو هستند.
در دوحه چه خبر است؟
با این حال، درباره سطح و ماهیت مذاکرات دوحه روایت‌های متفاوتی منتشر شده است. درحالی‌که تسنیم تأکید کرده است که برنامه‌ای برای مذاکره با آمریکا در قطر وجود ندارد و حضور هیئت ایرانی صرفاً با هدف پیگیری رایزنی‌ها با میانجی قطری است، العربی الجدید به نقل از یک منبع ایرانی از ادامه مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن از طریق میانجی خبر داده است.
این رسانه همچنین به نقل از منابع نزدیک به تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر و پاکستان گزارش داده که احتمال پیوستن هیئت آمریکایی به مذاکرات در مرحله بعد وجود دارد؛ مشروط بر آنکه درباره اقدامات اولیه در پرونده هسته‌ای، کشتیرانی در تنگه هرمز و مشوق‌های مالی ایران توافق حاصل شود. در این میان، از چین و روسیه نیز به‌عنوان ضامنان احتمالی توافق نام برده شده است. با این حال، آکسیوس گزارش داده که هنوز توافقی برای از سرگیری مذاکرات مستقیم حاصل نشده و تاریخ مشخصی نیز برای سفر هیئت آمریکایی به دوحه تعیین نشده است.
شروط تهران
در چنین فضایی، اظهارات عراقچی درباره پیام ارسالی از سوی جی‌دی ونس اهمیت ویژه‌ای دارد. وزیر امور خارجه ایران در گفت‌وگو با الجزیره تأکید کرد که تهران پیام معاون رئیس‌جمهور آمریکا را به‌دقت بررسی کرده و محتوای آن در نشست‌های سطوح عالی مورد بحث قرار گرفته است. او تلاش واشنگتن برای گشودن مسیر گسترده‌تر گفت‌وگو و تفاهم را مثبت دانست، اما هشدار داد که اگر هدف آمریکا از ارسال این پیام ایجاد اختلاف و شکاف در داخل ایران باشد، مرتکب اشتباهی دیگر شده است.
عراقچی همچنین هرگونه برنامه‌ریزی برای دیدار مستقیم با مقام‌های آمریکایی را رد کرد و گفت تهران در شرایط کنونی ضرورتی برای ملاقات با واشنگتن نمی‌بیند. به گفته او، شروط ایران مشخص است و تصمیم‌گیری درباره مستقیم یا غیرمستقیم بودن مذاکرات، پس از موافقت آمریکا با اینشروط انجام خواهد شد. لغو تحریم‌های اعمال‌شده پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، احیای معافیت‌های نفتی، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، از جمله اموال موجود در قطر، و کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، از جمله مطالبات تهران است. ایران همچنین بر پایان جنگ در تمامی جنبه‌ها، از جمله لبنان، تأکید دارد.
در موضوع تنگه هرمز نیز عراقچی اعلام کرد پیشنهاد ایران برای بازگشایی این آبراه، تنها طرح موجود است. بر اساس این پیشنهاد، مسیر جدید کشتیرانی با همکاری عمان به رسمیت شناخته می‌شود و سایر مسیرها بسته خواهند شد. در حوزه هسته‌ای نیز به گفته وزیر امور خارجه، میانجی‌ها پیشنهادهایی ارائه کرده‌اند که تهران در حال بررسی آنها در چارچوب مرحله دوم مذاکرات است.
آمادگی نظامی در کنار مسیر دیپلماسی
همزمان با تحرکات دیپلماتیک، مقام‌های عالی نظامی ایران نیز بر آمادگی برای مواجهه با هرگونه اقدام احتمالی تأکید کرده‌اند. حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، فرمانده کل قوا، در دیدار با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح، آمادگی رزمی هوشمندانه را از الزامات بازدارندگی حداکثری دانستند و تصریح کردند هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی مواجه شود. ایشان همچنین بر به‌روزرسانی بانک اهداف و قرار گرفتن انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن در تیررس نیروهای مسلح تأکید کردند. در همین راستا، سرلشکر علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، نیز اعلام کرد که نیروهای مسلح با تمام ظرفیت اطلاعاتی، تحرکات و آمادگی‌های دشمن را رصد و بانک اهداف را به‌روزرسانی می‌کنند. او تأکید کرد در صورت احراز نشانه‌های اقدام خصمانه، ایران برای انتخاب زمان و نحوه پاسخ منتظر آغاز حمله طرف مقابل نخواهد ماند.
عراقچی نیز در گفت‌وگو با الجزیره با اشاره به به‌روزرسانی تسلیحات،برطرف کردن نقاط ضعف نظامی و آزمایش تجهیزات جدید، اعلام کرد نیروهای مسلح ایران در بالاترین سطح آمادگی قرار دارند و تهران هیچ احتمالی را درباره وقوع مجدد جنگ منتفی نمیداند.
اختلاف در واشنگتن
در سوی دیگر، گزارش آکسیوس از اختلاف‌نظر در حلقه نزدیکان دونالد ترامپ درباره نحوه مواجهه با ایران حکایت دارد. بر اساس این گزارش، پیت هگست، وزیر جنگ، و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نسبت به امکان دستیابی به توافق هسته‌ای با ایران تردید دارند و از حملات بیشتر حمایت می‌کنند؛ در مقابل، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، خواستار دادن فرصت بیشتر به مذاکرات و پرهیز از بازگشت شتاب‌زده به عملیات نظامی است.
این رسانه همچنین به نقل از یک مقام آمریکایی مدعی شده است که در صورت شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، ممکن است ترامپ تمایل بیشتری به آغاز یک عملیات نظامی گسترده پیدا کند.
نگرانی منطقه‌ای
در تحولی دیگر بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، نسبت به وقوع دورجدیدی از تنش‌ها هشدار داده و گفته است چنین درگیری‌ای می‌تواند ویرانگرتر باشد و پیامدهای گسترده‌تری برای منطقه به همراه داشته باشد.
نگرانی کشورهای منطقه به‌ویژه کشورهای حاشیه خلیج‌فارس این روزها بیش از هر زمان دیگری دیده می‌شود. در همین رابطه واشنگتن‌پست با اشاره به نگرانی فزاینده کشورهای حاشیه خلیج‌فارس از بازگشت جنگ، می‌نویسد این کشورها به دلیل میزبانی از پایگاه‌های نظامی آمریکا و قرار گرفتن در معرض حملات تلافی‌جویانه ایران، تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها افزایش داده‌اند. خسارت به زیرساخت‌ها، اختلال در تردد تنگه هرمز و آسیب‌پذیری سامانه‌های پدافندی، کشورهای منطقه را در موقعیتی قرار داده که نه قادر به تضمین امنیت کامل خود هستند و نه می‌توانند پیامدهای جنگ تازه را مهار کنند. در همین راستا، عمان و امارات بر ضرورت راه‌حل سیاسی و ایجاد سازوکار امنیتی منطقه‌ای تأکید کرده‌اند.
از سوی دیگر، فارن‌پالیسی هشدار می‌دهد که تداوم صادرات نفت به معنایآمادگی زیرساخت‌های انرژی خلیج‌فارس برای تحمل جنگی دیگر نیست. حملات ماه‌های گذشته خسارات بلندمدتی به پالایشگاه‌ها و تأسیسات گازی،از جمله مجتمع راس‌لفان قطر، وارد کرده و بازسازی برخی از آنها سال‌ها زمان می‌برد. به باور او، جنگ مجدد می‌تواند امنیت انرژی جهان و سهم کشورهای منطقه در بازار نفت را تضعیف کند. این تحلیل فارن‌پالیسی توافقی مبتنی بر محدودیت قابل راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای ایران در برابر رفع تدریجی تحریم‌ها و محاصره دریایی را جایگزینی کم‌هزینه‌تر از جنگ می‌داند.
شرایط حساس دیپلماسی
مجموع این تحولات نشان می‌دهد که تهران و واشنگتن، با وجود تداوم اختلافات بر سر شروط توافق، همچنان از مسیر میانجی‌ها در حال بررسی امکان بازگشت به مذاکرات هستند. در این میان، قطر و پاکستان تلاش می‌کنند با نزدیک کردن مواضع دو طرف، چارچوبی برای تفاهم فراهم کنند. با این حال، تأکید همزمان ایران بر آمادگی نظامی و هشدار درباره پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی نشان می‌دهد که دیپلماسی در شرایطی حساس دنبال می‌شود؛ شرایطی که نتیجه رایزنی‌های دوحه می‌تواند در تعیین مسیرآینده آن، میان توافق و بازگشت به تقابل نظامی، نقش مهمی ایفا کند.
انتهای پیام/