به گزارش گروه اجتماعی برنا، جهان امروز بیش از هر زمان دیگری با چالش‌های زیست‌محیطی، از جمله تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌ها، کاهش تنوع زیستی، آلودگی و فشار فزاینده بر منابع طبیعی روبه‌روست. مواجهه مؤثر با این چالش‌ها مستلزم بازنگری در شیوه تعامل انسان با محیط زیست و حرکت به سوی الگوهایی از توسعه است که در آن، حفاظت از طبیعت و تأمین نیازهای جوامع انسانی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
در این میان، ذخیره‌گاه‌های زیستکره از مهم‌ترین الگوهای بین‌المللی برای تحقق همزیستی پایدار انسان و طبیعت به‌شمار می‌روند. این مناطق نشان می‌دهند که می‌توان ضمن حفاظت از اکوسیستم‌ها و میراث طبیعی و فرهنگی، زمینه فعالیت‌های اقتصادی مسئولانه، ارتقای دانش، تقویت جوامع محلی و بهبود کیفیت زندگی را نیز فراهم کرد.
ذخیره‌گاه زیستکره چیست؟
ذخیره‌گاه زیستکره منطقه‌ای است که در چارچوب برنامه «انسان و زیستکره» یونسکو MAB؛ Man and the Biosphere Programme به شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره معرفی می‌شود. این مناطق با هدف ایجاد پیوند میان حفاظت از تنوع زیستی، پژوهش علمی، آموزش و توسعه پایدار فعالیت می‌کنند و به‌عنوان عرصه‌هایی برای آزمودن و گسترش راهکارهای نوآورانه در مدیریت پایدار سرزمین شناخته می‌شوند.
برخلاف رویکردهایی که حفاظت از طبیعت را صرفاً به جداسازی انسان از محیط طبیعی محدود می‌کنند، برنامه انسان و زیستکره یونسکو بر ایجاد رابطه‌ای متوازن میان انسان و طبیعت تأکید دارد؛ رابطه‌ای که در آن، جوامع محلی نه‌تنها از منافع حاصل از حفاظت بهره‌مند می‌شوند، بلکه در تصمیم‌گیری‌ها، مدیریت منابع و حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی نیز مشارکت فعال دارند.
برنامه انسان و زیستکره یونسکو در سال ۱۹۷۱ آغاز شد و نخستین ذخیره‌گاه‌های زیستکره در سال ۱۹۷۶ به شبکه جهانی پیوستند. این برنامه در طول دهه‌های گذشته، با ایجاد بستری برای همکاری میان دانشمندان، سیاست‌گذاران، نهادهای دولتی، جوامع محلی و سازمان‌های بین‌المللی، به یکی از ابتکارات مهم یونسکو در پیوند علم، حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار تبدیل شده است.
چرا ذخیره‌گاه‌های زیستکره اهمیت دارند؟
اهمیت ذخیره‌گاه‌های زیستکره در آن است که حفاظت از طبیعت را با نیازهای واقعی جوامع انسانی پیوند می‌دهند. این مناطق می‌توانند در پاسخ‌گویی به چالش‌های جهانی و دستیابی به اهداف توسعه پایدار، نقش مؤثری ایفا کنند.
مهم‌ترین کارکردهای ذخیره‌گاه‌های زیستکره عبارت‌اند از:
۱. حفاظت از تنوع زیستی و میراث طبیعی و فرهنگی
ذخیره‌گاه‌های زیستکره با حفاظت از زیستگاه‌ها، گونه‌های گیاهی و جانوری و اکوسیستم‌های ارزشمند، به حفظ سرمایه‌های طبیعی برای نسل‌های آینده کمک می‌کنند. توجه به تنوع فرهنگی، دانش بومی و شیوه‌های سنتی سازگار با محیط زیست نیز از ابعاد مهم این رویکرد است.
۲. توسعه پژوهش علمی و تولید دانش
این مناطق عرصه‌هایی ارزشمند برای انجام پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، پایش تغییرات محیطی و بررسی تعاملات میان نظام‌های طبیعی و اجتماعی هستند. یافته‌های علمی حاصل از این پژوهش‌ها می‌توانند مبنای تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر و تدوین سیاست‌های مؤثرتر در حوزه محیط زیست و توسعه پایدار قرار گیرند.
۳. ترویج آموزش و افزایش آگاهی زیست‌محیطی
ذخیره‌گاه‌های زیستکره ظرفیت مناسبی برای آموزش رسمی و غیررسمی، تقویت سواد محیط زیستی و آشنایی نسل جوان با اهمیت حفاظت از طبیعت فراهم می‌کنند. مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی می‌توانند از این مناطق به‌عنوان عرصه‌های یادگیری میدانی و آموزش مبتنی بر تجربه بهره بگیرند.
۴. حمایت از معیشت پایدار و مشارکت جوامع محلی
توسعه گردشگری مسئولانه، کشاورزی پایدار، صنایع‌دستی بومی و سایر فعالیت‌های سازگار با محیط زیست می‌تواند به تقویت اقتصاد محلی کمک کند. مشارکت ساکنان در مدیریت ذخیره‌گاه‌ها نیز موجب افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی و تقویت پیوند میان حفاظت از طبیعت و رفاه جوامع می‌شود.
۵. مقابله با تغییرات اقلیمی و تقویت تاب‌آوری اکوسیستم‌ها
حفاظت و احیای اکوسیستم‌ها، مدیریت پایدار منابع آب و خاک و حفظ پوشش گیاهی از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در کاهش آسیب‌پذیری مناطق طبیعی و جوامع انسانی در برابر مخاطرات محیطی نقش داشته باشند.
برنامه راهبردی هانگژو ۲۰۳۵–۲۰۲۶؛ چشم‌اندازی برای آینده ذخیره‌گاه‌های زیستکره
برنامه راهبردی هانگژو برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵، چارچوب راهنمای برنامه انسان و زیستکره یونسکو و شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره در دهه پیش‌رو است. این برنامه در پنجمین کنگره جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره در هانگژو چین به تصویب رسید و بر نقش این مناطق در پاسخ‌گویی به چالش‌های کنونی و آینده محیط زیست و جوامع انسانی تأکید دارد.
این چارچوب با چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ–مونترال و سایر توافق‌ها و چارچوب‌های مهم بین‌المللی در حوزه محیط زیست و توسعه پایدار همسو است.
این برنامه همچنین شامل ۳۴ هدف اقدام داوطلبانه تا سال ۲۰۳۵ است که کشورها می‌توانند متناسب با شرایط ملی خود، آن‌ها را در برنامه‌ریزی و مدیریت ذخیره‌گاه‌های زیستکره به کار گیرند.
ذخیره‌گاه‌های زیستکره ایران؛ سرمایه‌ای برای حفاظت و توسعه پایدار
ایران به‌دلیل برخورداری از تنوع اقلیمی، جغرافیایی و زیستی کم‌نظیر، از ظرفیت‌های ارزشمندی برای حفاظت از طبیعت و توسعه الگوهای پایدار بهره‌مند است. از جنگل‌های شمال کشور و کوهستان‌های زاگرس تا تالاب‌ها، دشت‌ها، مناطق بیابانی و سواحل جنوبی، گستره متنوع اکوسیستم‌های ایران، اهمیت مدیریت علمی و یکپارچه سرزمین را دوچندان می‌کند.
ذخیره‌گاه‌های زیستکره ایران، نمونه‌هایی از این تنوع طبیعی و ظرفیت‌های ملی برای پیوند دادن حفاظت از محیط زیست با پژوهش، آموزش و مشارکت جوامع محلی هستند.
ایران دارای ۱۴ ذخیره‌گاه زیستکره در شبکه جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره است. این مناطق عبارت‌اند از:
۱. ارسباران
۲. ارژن
۳. دنا
۴. گنو
۵. گلستان
۶. هامون
۷. حرا
۸. کویر
۹. کپه‌داغ
۱۰. دریاچه ارومیه
۱۱. میانکاله
۱۲. توران
۱۳. تنگ صیاد و سبزکوه
۱۴. دالانکوه–قمیشلو
این ذخیره‌گاه‌ها، چشم‌اندازهای طبیعی و ویژگی‌های اکولوژیک متفاوتی را دربرمی‌گیرند و هر یک ظرفیت‌های ویژه‌ای برای حفاظت از گونه‌ها، مدیریت منابع طبیعی، انجام پژوهش‌های علمی و توسعه فعالیت‌های سازگار با محیط زیست دارند.
ذخیره‌گاه‌های زیستکره ایران هر یک بازتاب‌دهنده بخشی از تنوع اکولوژیک کشور هستند. جنگل‌ها و زیستگاه‌های کوهستانی، تالاب‌ها و دریاچه‌ها، مناطق بیابانی و نیمه‌بیابانی و اکوسیستم‌های ساحلی، مجموعه‌ای ارزشمند برای مطالعه فرایندهای طبیعی و توسعه راهکارهای متناسب با شرایط اقلیمی و اجتماعی ایران فراهم می‌کنند.
بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها مستلزم تقویت همکاری میان سازمان‌های مسئول، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، نهادهای محلی و جوامع ساکن در ذخیره‌گاه‌هاست. همچنین، پایش مستمر وضعیت اکوسیستم‌ها، به‌روزرسانی برنامه‌های مدیریتی و توجه به آثار تغییرات اقلیمی می‌تواند به افزایش اثربخشی اقدامات حفاظتی کمک کند.
نقش علم، آموزش و مشارکت جوانان در آینده ذخیره‌گاه‌ها
ذخیره‌گاه‌های زیستکره صرفاً مناطق حفاظت‌شده نیستند؛ این مناطق می‌توانند به عرصه‌هایی برای یادگیری، نوآوری و مشارکت نسل‌های آینده تبدیل شوند. آموزش محیط زیستی، فعالیت‌های میدانی دانش‌آموزان و دانشجویان، همکاری دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و استفاده از فناوری‌های نوین در پایش محیطی، از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند ارتباط جامعه با طبیعت را تقویت کنند.
فناوری‌های اطلاعات مکانی و سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) نیز امکان شناخت بهتر الگوهای پراکنش زیستگاه‌ها، پایش تغییرات سرزمین، تحلیل مخاطرات محیطی و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های مدیریتی را فراهم می‌کنند. آشنایی کودکان و نوجوانان با این ابزارها می‌تواند به تقویت تفکر فضایی، افزایش آگاهی درباره محیط زیست و شکل‌گیری نسلی آگاه‌تر و مسئولیت‌پذیرتر کمک کند.
در این مسیر، مشارکت جوامع محلی و انتقال دانش و تجربه نسل‌های مختلف، در کنار بهره‌گیری از یافته‌های علمی، برای دستیابی به مدیریت مؤثر و پایدار ذخیره‌گاه‌های زیستکره ضروری است.
روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره؛ دعوتی به مسئولیت مشترک
روز جهانی ذخیره‌گاه‌های زیستکره، که هر سال در سوم نوامبر گرامی داشته می‌شود، فرصتی است تا توجه عمومی به اهمیت این مناطق و نقش آن‌ها در حفاظت از تنوع زیستی و تحقق توسعه پایدار افزایش یابد.
این روز همچنین یادآور آن است که حفاظت از طبیعت مسئولیتی مشترک است و موفقیت آن به همکاری دولت‌ها، نهادهای علمی، سازمان‌های بین‌المللی، بخش خصوصی، جوامع محلی و شهروندان وابسته است.
ذخیره‌گاه‌های زیستکره نشان می‌دهند که حفاظت از محیط زیست و توسعه انسانی لزوماً در تقابل با یکدیگر نیستند؛ بلکه با برنامه‌ریزی علمی، مدیریت مسئولانه، مشارکت اجتماعی و احترام به ظرفیت‌های طبیعی می‌توان میان این دو تعادل برقرار کرد.
گرامیداشت این روز، فرصتی برای تأکید دوباره بر ضرورت حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و فرهنگی ایران، تقویت جایگاه علمی و مدیریتی ذخیره‌گاه‌های زیستکره کشور و گسترش همکاری‌های ملی و بین‌المللی در مسیر ساخت آینده‌ای پایدار است؛ آینده‌ای که در آن، انسان و طبیعت در کنار یکدیگر زندگی کنند و منابع ارزشمند زمین برای نسل‌های آینده نیز حفظ شوند.