گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ تماس‌های فشرده سید عباس عراقچی با همتایان منطقه‌ای، تحرکات میانجی‌گرانه قطر و پاکستان و رایزنی‌های مسکو با تهران، همگی از تلاش‌های تازه برای جلوگیری از بازگشت جنگ ایران و آمریکا حکایت دارند؛ تلاش‌هایی که در شرایط افزایش فشار‌های سیاسی بر دونالد ترامپ پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، بار دیگر دوحه را به کانون تحولات دیپلماتیک تبدیل کرده است. با این حال، درحالی‌که نشانه‌هایی از تمایل واشنگتن به ازسرگیری مذاکرات دیده می‌شود، اختلاف‌نظر در حلقه تصمیم‌گیری کاخ سفید و تداوم تحرکات نظامی آمریکا نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان با خطر بازگشت به رویارویی نظامی روبه‌رو است. در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که طی ۴۸ ساعت گذشته در تماس‌های تلفنی جداگانه با ۱۲ همتای خود از کشور‌های عمان، مصر، اردن، عربستان سعودی، قطر، قبرس، ترکیه، کویت، امارات، تونس، عراق و پاکستان، آخرین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی و پیامد‌های اقدامات تنش‌زای آمریکا و اسرائیل را بررسی کرده است. عراقچی در این رایزنی‌ها ضمن تشریح مواضع تهران، بر ضرورت توقف تجاوز و تهدید، احترام به حاکمیت ملی کشور‌ها و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی منطقه‌ای بدون مداخله قدرت‌های فرامنطقه‌ای تأکید کرد. این تماس‌ها در شرایطی انجام شده که کشور‌های منطقه نیز نسبت به پیامد‌های آغاز دور تازه‌ای از درگیری‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند.
دوحه در کانون تحرکات دیپلماتیک
در این میان، قطر همچنان یکی از محور‌های اصلی تلاش برای جلوگیری از تشدید تنش میان تهران و واشنگتن است و وال‌استریت ژورنال به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که مقام‌های ایرانی احتمالاً برای ادامه گفت‌و‌گو‌ها درباره توافق احتمالی میان دو کشور به دوحه بازمی‌گردند. بر اساس این گزارش، بازگشت احتمالی هیات ایرانی در چارچوب تلاش‌های دیپلماتیک برای دستیابی به توافقی با هدف پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز صورت می‌گیرد.
شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، نیز روز شنبه از ادامه همکاری‌های دوحه با واشنگتن برای مهار بحران خبر داد و تأکید کرد که منطقه دیگر توان تحمل دور تازه‌ای از تشدید تنش‌ها را ندارد. قطر همچنین در سطح نظامی و سیاسی رایزنی‌های خود را با آمریکا و کشور‌های منطقه ادامه داده است. گفت‌وگوی وزیر دفاع قطر با پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و تماس نخست‌وزیر قطر با وزیر خارجه امارات در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
اخیرا آکسیوس پیش‌نویسی از پیشنهاد میانجی‌گران قطری برای پایان دادن به درگیری‌ها منتشر کرد؛ بر اساس این پیش‌نویس در روز نخست، آمریکا محاصره دریایی ایران را لغو خواهد کرد و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌کند. در مقابل، تهران دعوت‌نامه رسمی برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نهاد بر اساس توافق قاهره، از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده بازدید کنند. در روز دوم نیز تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد و پس از آن مذاکرات هسته‌ای از سر گرفته می‌شود؛ مذاکراتی که تمرکز اصلی آن بر ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران خواهد بود.
درخواست پوتین از رضایی
همزمان با تحرکات دوحه، مسکو نیز در تلاش است نقشی در کاهش تنش میان ایران و آمریکا ایفا کند. روزنامه العربی الجدید به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که تماس‌های اخیر روسیه با تهران، در پی درخواست آمریکا و برخی کشور‌های حاشیه خلیج فارس از مسکو برای میانجی‌گری و متقاعد کردن ایران به مذاکره مستقیم با واشنگتن انجام شده است.
بر اساس این گزارش، ولادیمیر پوتین در دیدار اخیر خود با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، از تهران خواسته است مستقیماً با طرف آمریکایی وارد مذاکره شود و مزایای چنین اقدامی را تشریح کرده است. با این حال، رضایی در پاسخ، دلایل مخالفت ایران با مذاکره مستقیم در شرایط کنونی را توضیح داده و به آنچه نقض تعهدات آمریکا در مذاکرات اسلام‌آباد خوانده شده، اشاره کرده است. به روایت منابع العربی الجدید، موضع تهران این بوده که واشنگتن ابتدا باید برای بازسازی اعتماد ازدست‌رفته، اقدامات عملی انجام دهد و تعهدات خود در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را اجرا کند. پوتین نیز اعلام کرده است که مسکو آمادگی دارد در صورت برگزاری مذاکرات هسته‌ای در آینده، برای حل‌وفصل مسائل باقی‌مانده نقش‌آفرینی کند. با این حال، منابع این روزنامه تأکید کرده‌اند که میانجی‌گری روسیه هنوز به مرحله ارائه ابتکار مشخص به دو طرف نرسیده است.
تلاش ونس برای خروج از جنگ
در واشنگتن نیز همزمان با این تحرکات، تلاش‌هایی برای بازگرداندن پرونده ایران به مسیر دیپلماسی در جریان است. پایگاه خبری اکسیوس گزارش داده است که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، طی دو هفته گذشته شخصاً در مذاکرات غیرمستقیم با ایران برای دستیابی به آتش‌بس جدید و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای مشارکت داشته است. به گفته منابع آگاه، ونس تقریباً هر روز با نخست‌وزیر قطر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌ها درباره روند مذاکرات گفت‌و‌گو کرده است. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه کاخ سفید، و جرد کوشنر، داماد و مشاور ترامپ، نیز در این تلاش‌ها مشارکت دارند.
اهمیت این تحرکات از آن جهت است که ونس از منتقدان هزینه‌های جنگ بوده و شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای را نیز به تبعات این درگیری مرتبط دانسته است. به نوشته اکسیوس، مشارکت مستقیم او نشان می‌دهد که بخشی از دولت آمریکا درصدد یافتن راهی برای خروج از جنگ و دستیابی به توافقی است که امکان پایان دادن به بحران را فراهم کند. دونالد ترامپ نیز روز جمعه در پاسخ به پرسشی درباره پیام خود به ایران اعلام کرد: «ما در حال گفت‌و‌گو با آنها هستیم.»
دوگانگی در واشنگتن؛ دیپلماسی یا حمله دوباره؟
با وجود این، تلاش‌های دیپلماتیک به معنای اجماع در دولت آمریکا درباره پایان جنگ نیست. در حلقه نزدیک به ترامپ دو رویکرد متفاوت درباره نحوه مواجهه با ایران شکل گرفته است. در یک سوی این اختلاف، ونس و ویتکاف قرار دارند که از ادامه مذاکرات و دستیابی به توافق حمایت می‌کنند؛ در سوی دیگر، پیت هگست، وزیر جنگ، و دریاسالار برد کوپر،های توجیهی اخیر از بازگشت به عملیات نظامی گسترده حمایت کرده‌اند. شماری از مشاوران تندرو خارج از دولت نیز با تأکید بر ضرورت وادار کردن ایران به عقب‌نشینی در پرونده هسته‌ای، ترامپ را به ازسرگیری حملات ترغیب می‌کنند. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، نیز همچنان از حامیان تشدید فشار نظامی علیه ایران است. در این میان، مارکو روبیو، وزیر خارجه، و اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، بر تداوم محاصره اقتصادی و تشدید تحریم‌ها تأکید دارند؛ رویکردی که می‌تواند به‌عنوان مسیری میان حمله نظامی و توافق دیپلماتیک دنبال شود.
آمادگی نظامی واشنگتن
با این حال، نشانه‌های آمادگی نظامی آمریکا نیز همچنان قابل توجه است. شبکه ان‌بی‌سی نیوز گزارش داده است که برخی مقام‌های دولت و وزارت دفاع به ترامپ گفته‌اند فرصت او برای ازسرگیری عملیات گسترده علیه ایران محدود است و بهتر است پیش از آغاز به کار کنگره جدید در ژانویه تصمیم خود را بگیرد. به روایت این شبکه، این ارزیابی به معنای وجود یک بازه زمانی حدوداً هشت‌هفته‌ای برای تصمیم‌گیری رئیس‌جمهور است. از سوی دیگر، گزارش فایننشال تایمز درباره تلاش آمریکا برای انتقال سومین ناو هواپیمابر به خاورمیانه نیز بر تداوم آمادگی نظامی واشنگتن دلالت دارد.
مقطع حساس
در مجموع، تحولات اخیر نشان می‌دهد که پرونده ایران در نقطه‌ای تعیین‌کننده قرار گرفته است. از یک سو، قطر، پاکستان و روسیه برای بازگرداندن تهران و واشنگتن به میز مذاکره تلاش می‌کنند و بخشی از دولت ترامپ نیز دستیابی به توافق را دنبال می‌کند؛ از سوی دیگر، اختلافات داخلی در واشنگتن و ادامه آماده‌سازی گزینه‌های نظامی، احتمال بازگشت به درگیری را منتفی نمی‌کند. اکنون پرسش اصلی این است که آیا میانجی‌ها می‌توانند پیش از آنکه فرصت تصمیم‌گیری دیپلماتیک به پایان برسد، چارچوبی قابل قبول برای دو طرف فراهم کنند یا اختلاف بر سر شروط مذاکرات بار دیگر مسیر تقابل نظامی را فعال خواهد کرد.
انتهای پیام/