مریم ناطقی، روان‌شناس سلامت در گفت‌و‌گو با خبرنگار برنا، با اشاره به افزایش گرایش کودکان و نوجوانان به بازی‌های رایانه‌ای و آنلاین، جذابیت این بازی‌ها را از منظر نیاز‌های روان‌شناختی این گروه سنی قابل بررسی دانست و اظهار کرد: بازی‌های رایانه‌ای صرفا ابزار سرگرمی نیستند، بلکه می‌توانند چند نیاز اساسی روان‌شناختی کودکان و نوجوانان را به‌طور هم‌زمان تأمین کنند؛ نیاز‌هایی مانند موفقیت، دیده شدن، استقلال، هیجان و تعلق اجتماعی.
وی توضیح داد: در بسیاری از بازی‌ها، کودک با عبور از هر مرحله، کسب امتیاز یا شکست دادن رقیب، احساس موفقیت و توانمندی را تجربه می‌کند. این در حالی است که در زندگی واقعی، رسیدن به موفقیت معمولاً به زمان، تلاش و تحمل ناکامی نیاز دارد؛ اما بازی‌ها با ارائه پاداش‌های سریع و بازخورد‌های مداوم، انگیزه ادامه فعالیت را در فرد افزایش می‌دهند.
این درمانگر کودک و نوجوان ادامه داد: از سوی دیگر، بازی‌های آنلاین امکان عضویت در گروه، تعامل با دوستان و تجربه همکاری را برای کاربران فراهم می‌کنند. نوجوان ممکن است در محیط بازی احساس پذیرفته شدن و ارزشمندی بیشتری داشته باشد؛ به‌ویژه اگر در محیط خانواده یا مدرسه چنین احساسی را تجربه نکند.
ناطقی یکی دیگر از دلایل گرایش برخی کودکان و نوجوانان به بازی‌های آنلاین را استفاده از این فضا به‌عنوان راهی برای فرار از مشکلات و فشار‌های روانی دانست و افزود: برخی کودکان و نوجوانان برای فاصله گرفتن از اضطراب، تنهایی، تعارضات خانوادگی یا ناکامی‌های تحصیلی به بازی پناه می‌برند؛ بنابراین در بعضی موارد، وابستگی به بازی تنها یک مسئله مربوط به سرگرمی نیست، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از وجود یک نیاز روان‌شناختی برآورده‌نشده باشد.
هر ساعت بازی کردن به معنای اعتیاد نیست؛ نشانه‌های اختلال بازی را بشناسیم
این متخصص روانشناسی سلامت در ادامه با اشاره به امکان تبدیل وابستگی به بازی‌های رایانه‌ای به یک اختلال روان‌شناختی بیان کرد: در شرایط مشخص، وابستگی به بازی می‌تواند در قالب اختلال بازی یا Gaming Disorder شناخته شود، موضوعی که سازمان جهانی بهداشت نیز آن را در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها به رسمیت شناخته است.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک علاقه زیاد به بازی از استفاده افراطی و اختلال بازی گفت: هر کودکی که ساعت‌های زیادی را صرف بازی می‌کند، لزوماً دچار اعتیاد نیست و برای تشخیص این اختلال باید مجموعه‌ای از معیار‌های مشخص مورد بررسی قرار گیرد.
ناطقی سه معیار اصلی شناسایی اختلال بازی را تشریح کرد و افزود: نخستین معیار، ناتوانی در کنترل رفتار بازی کردن است؛ به این معنا که فرد نمی‌تواند زمان یا میزان بازی خود را مدیریت کند. دومین معیار، اولویت یافتن بازی نسبت به سایر فعالیت‌های مهم زندگی مانند تحصیل، خواب و روابط خانوادگی است. سومین معیار نیز ادامه بازی کردن با وجود آگاهی از پیامد‌های منفی آن است.
این درمانگر کودک و نوجوان، اشتغال ذهنی دائمی با بازی، ناتوانی در متوقف کردن آن، عصبانیت شدید هنگام محدود شدن دسترسی به بازی، دروغ گفتن درباره مدت زمان بازی، کاهش علاقه به فعالیت‌های قبلی، افت تحصیلی و اختلال خواب را از جمله نشانه‌های هشداردهنده برشمرد.
وی تأکید کرد: برای تشخیص اختلال بازی، صرف مشاهده این نشانه‌ها کافی نیست، بلکه باید میزان آسیب واردشده به عملکرد روزمره فرد بررسی شود. بر اساس معیار‌های سازمان جهانی بهداشت، این الگو معمولاً باید دست‌کم ۱۲ ماه ادامه داشته باشد؛ هرچند در موارد شدید، ممکن است تشخیص زودتر نیز مطرح شود.
از افت تحصیلی تا اختلال خواب؛ پیامد‌های استفاده افراطی از بازی‌های آنلاین
ناطقی با اشاره به پیامد‌های احتمالی استفاده کنترل‌نشده از بازی‌های رایانه‌ای بر وضعیت تحصیلی، اجتماعی و روانی کودکان و نوجوانان اظهار کرد: استفاده افراطی از بازی‌های آنلاین می‌تواند با افت تحصیلی، انزوا، پرخاشگری و اختلال خواب همراه باشد؛ البته باید توجه داشت که رابطه میان این مشکلات و بازی همیشه یک‌طرفه نیست.
وی در تشریح ارتباط بازی‌های آنلاین با عملکرد تحصیلی افزود: بازی طولانی‌مدت ممکن است زمان اختصاص‌یافته به مطالعه و انجام تکالیف را کاهش دهد و تمرکز کودک را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، نوجوانی که با شکست تحصیلی یا اضطراب روبه‌روست، ممکن است برای فرار از این احساسات به بازی پناه ببرد. در چنین شرایطی، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد که در آن مشکلات تحصیلی و استفاده افراطی از بازی، یکدیگر را تشدید می‌کنند.
این متخصص روانشناسی سلامت درباره ارتباط بازی‌های رایانه‌ای با پرخاشگری نیز تصریح کرد: در این زمینه باید با احتیاط قضاوت کرد. برخی پژوهش‌ها ارتباط میان مواجهه با محتوای خشونت‌آمیز بازی‌ها و افزایش برخی رفتار‌های پرخاشگرانه را گزارش کرده‌اند، اما نمی‌توان نتیجه گرفت که هر کودکی که به بازی‌های جنگی علاقه دارد، در دنیای واقعی نیز رفتار خشونت‌آمیز خواهد داشت.
وی ادامه داد: ویژگی‌های شخصیتی، محیط خانوادگی، شرایط روانی کودک و نوجوان و همچنین نوع بازی، همگی در بررسی این موضوع اهمیت دارند و نمی‌توان تأثیر یک عامل را بدون در نظر گرفتن سایر شرایط به‌صورت قطعی ارزیابی کرد.
ناطقی اختلال خواب را یکی دیگر از پیامد‌های مهم استفاده افراطی از بازی‌های آنلاین دانست و گفت: هیجان ناشی از بازی، تمایل به ادامه مسابقه، نگرانی از عقب ماندن از گروه دوستان و استفاده از صفحه‌نمایش در ساعات پایانی شب می‌توانند زمان خواب را به تعویق بیندازند.
وی افزود: کم‌خوابی نیز به نوبه خود باعث تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز، خستگی و افت عملکرد تحصیلی می‌شود؛ بنابراین مسئله اصلی صرفاً انجام بازی نیست، بلکه زمانی است که بازی به بهای خواب، تحصیل، تحرک و سلامت روان کودک تمام می‌شود.
جایگزینی روابط مجازی با ارتباطات واقعی؛ نگرانی جدی درباره نسل جدید
این درمانگر کودک و نوجوان با اشاره به تأثیر احتمالی بازی‌های آنلاین بر روابط اجتماعی و عاطفی کودکان و نوجوانان اظهار کرد: در برخی موارد، بازی‌های آنلاین به‌تدریج جای روابط واقعی، فعالیت‌های اجتماعی و ارتباط عاطفی با خانواده را می‌گیرند و این موضوع یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه سلامت روان نسل جدید است.
وی با تأکید بر اهمیت تعاملات واقعی در رشد سالم کودکان افزود: کودکان برای رشد مناسب به ارتباط چهره‌به‌چهره، بازی گروهی، تجربه اختلاف‌نظر، حل تعارض و تعامل عاطفی با دیگران نیاز دارند. این مهارت‌ها صرفاً از طریق ارتباط مجازی به‌طور کامل شکل نمی‌گیرند.
ناطقی توضیح داد: کودک در روابط واقعی یاد می‌گیرد چگونه احساسات دیگران را تشخیص دهد، در برابر ناکامی چه واکنشی نشان دهد، اختلاف‌نظر‌ها را مدیریت کند و مسئولیت رفتار‌های خود را بپذیرد. اما اگر بخش عمده زمان آزاد کودک به بازی آنلاین اختصاص پیدا کند، فرصت تجربه و تمرین این مهارت‌ها کاهش می‌یابد.
وی ادامه داد: به‌تدریج ممکن است محیط مجازی برای کودک جذاب‌تر از روابط واقعی شود؛ زیرا در بازی با پاداش فوری، هیجان مستمر و ارتباطات قابل پیش‌بینی‌تری مواجه است.
این متخصص با تأکید بر اینکه نباید تمام روابط آنلاین را آسیب‌زا تلقی کرد، گفت: بازی‌های گروهی می‌توانند زمینه دوستی و همکاری را فراهم کنند. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که ارتباطات مجازی جایگزین روابط واقعی شوند، نه اینکه در کنار آنها قرار بگیرند.
ناطقی خاطرنشان کرد: خانواده‌ها باید مراقب باشند فناوری به‌جای تقویت ارتباطات انسانی، به عاملی برای فاصله گرفتن اعضای خانواده از یکدیگر تبدیل نشود.
شروع بازی‌های رایانه‌ای از دو سالگی؛ چرا باید نگران بود؟
این متخصص روانشناسی سلامت در پاسخ به موضوع آغاز استفاده کودکان از بازی‌های رایانه‌ای در سنین بسیار پایین، به‌ویژه دو سالگی، اظهار کرد: از منظر روانشناسی رشد، شروع بازی‌های رایانه‌ای به‌عنوان یک سرگرمی منظم در دو سالگی توصیه نمی‌شود؛ زیرا مغز کودک در این سن در مرحله بسیار حساسی از رشد قرار دارد و یادگیری او عمدتاً از طریق حرکت، لمس اشیا، بازی واقعی، تقلید، گفت‌و‌گو و تعامل مستقیم با والدین اتفاق می‌افتد.
وی افزود: کودک در این دوره باید فرصت داشته باشد محیط اطراف خود را کشف کند، با اشیای واقعی بازی کند، بدود، حرکت کند، سؤال بپرسد و از طریق ارتباط با مراقبان خود، زبان و مهارت‌های اجتماعی را بیاموزد.
ناطقی با هشدار نسبت به اختصاص بخش قابل‌توجهی از زمان کودک به صفحه‌نمایش ادامه داد: اگر صفحه‌نمایش بخش زیادی از زمان کودک را اشغال کند، ممکن است فرصت تجربه این فعالیت‌های ضروری برای رشد کاهش پیدا کند. همچنین استفاده مکرر از تلفن همراه برای آرام کردن کودک می‌تواند به‌تدریج باعث شود او برای مدیریت بی‌حوصلگی یا ناراحتی خود بیش از حد به ابزار‌های دیجیتال وابسته شود.
این درمانگر کودک و نوجوان با اشاره به توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت و آکادمی اطفال آمریکا در زمینه استفاده کودکان از صفحه‌نمایش گفت: بر اساس این توصیه‌ها، برای کودکان زیر دو سال باید استفاده از صفحه‌نمایش به‌طور جدی محدود شود و تماس تصویری تعاملی با اعضای خانواده از استثنا‌های قابل توجه محسوب می‌شود. در سنین دو تا پنج سال نیز مجموع زمان استفاده از صفحه‌نمایش بهتر است از یک ساعت در روز فراتر نرود و کمتر بودن آن مطلوب است.
وی تأکید کرد: هرچه سن کودک پایین‌تر باشد، ضرورت همراهی والدین و اولویت دادن به بازی‌های واقعی بیشتر خواهد بود.
بازی‌های رایانه‌ای همیشه آسیب‌زا نیستند؛ از تقویت حافظه تا پرورش خلاقیت
ناطقی با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه کاملاً منفی به فناوری و بازی‌های رایانه‌ای بیان کرد: بازی‌های رایانه‌ای در صورت انتخاب درست و استفاده متناسب با سن می‌توانند فوایدی برای یادگیری و رشد مهارت‌های کودکان داشته باشند و نباید نگاه ما به فناوری صرفاً سلبی باشد.
وی در تشریح ظرفیت‌های آموزشی بازی‌های دیجیتال گفت: برخی بازی‌های آموزشی و راهبردی می‌توانند به تقویت مهارت حل مسئله، توجه، حافظه کاری، تفکر منطقی و تصمیم‌گیری کمک کنند. همچنین بازی‌های گروهی ممکن است مهارت‌هایی مانند همکاری، برنامه‌ریزی و هماهنگی با دیگران را تقویت کنند.
این متخصص روانشناسی سلامت افزود: بازی‌هایی که امکان ساختن، طراحی کردن و خلق محیط‌های جدید را فراهم می‌کنند نیز می‌توانند زمینه‌ای برای پرورش خلاقیت و تفکر فضایی کودکان باشند.
ناطقی با تفکیک بازی‌های آموزشی هدفمند از بازی‌های مبتنی بر تحریک مداوم هیجان و پاداش اظهار کرد: باید میان بازی‌هایی که با هدف یادگیری و تقویت مهارت‌ها طراحی شده‌اند و بازی‌هایی که صرفاً با تحریک مداوم هیجان و ارائه پاداش، کاربر را به ادامه دادن ترغیب می‌کنند، تفاوت قائل شد.
وی برای تشخیص مرز استفاده مفید و آسیب‌زا از بازی‌های رایانه‌ای، چند معیار را مطرح کرد و گفت: والدین باید بررسی کنند که آیا کودک می‌تواند به‌راحتی بازی را متوقف کند، آیا خواب و تحصیل او مختل نشده، آیا همچنان با خانواده و دوستان ارتباط دارد و آیا فعالیت بدنی و سرگرمی‌های متنوع در برنامه روزانه‌اش وجود دارد یا خیر.
این درمانگر کودک و نوجوان تصریح کرد: اگر این نیاز‌ها همچنان تأمین شوند، بازی می‌تواند بخشی از تجربه یادگیری و سرگرمی کودک باشد؛ اما اگر جایگزین سایر نیاز‌های اساسی رشد شود، باید در شیوه استفاده از آن بازنگری کرد.
وی خاطرنشان کرد: مسئله اصلی فقط تعداد ساعت‌های بازی نیست، بلکه تأثیری است که این فعالیت بر کیفیت زندگی و روند رشد کودک می‌گذارد.
ناطقی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو به یکی از موقعیت‌های چالش‌برانگیز میان والدین و نوجوانان، یعنی امتناع نوجوان از ترک بازی آنلاین، اشاره کرد و گفت: وقتی نوجوان به والدین خود می‌گوید «وسط بازی آنلاین هستم و نمی‌توانم بیرون بیایم»، باید این جمله را جدی گرفت؛ زیرا ممکن است نشان‌دهنده نوعی وابستگی به ساختار بازی‌های آنلاین باشد.
وی توضیح داد: در برخی بازی‌ها، نوجوان عضو یک تیم است و تصور می‌کند اگر بازی را ترک کند، دوستانش را تنها گذاشته یا فرصت موفقیت گروه را از بین برده است. همین احساس مسئولیت نسبت به گروه مجازی می‌تواند توقف بازی را برای او دشوار کند.
این متخصص با تأکید بر اینکه برخورد پرخاشگرانه، تهدید یا خاموش کردن ناگهانی دستگاه معمولاً راهکار مناسبی نیست، افزود: چنین برخورد‌هایی حتی ممکن است تعارض میان والدین و نوجوان را تشدید کند.
ناطقی پیشنهاد کرد: والدین ابتدا احساس نوجوان را درک کنند، اما در عین حال مرز‌های مشخصی برای استفاده از بازی تعیین کنند. برای مثال می‌توانند به او بگویند: «می‌دانم وسط بازی گروهی هستی و نمی‌خواهی تیمت را تنها بگذاری، اما زمان بازی باید مشخص باشد. این مسابقه را تمام کن و بعد از آن بازی را متوقف کن.»
وی با تأکید بر اهمیت پایبندی به محدودیت‌های زمانی اظهار کرد: پایان بازی نباید هر بار به شروع یک مسابقه جدید موکول شود. نوجوان باید یاد بگیرد مسئولیت برنامه روزانه، خواب، تحصیل و تعهدات خانوادگی خود را بپذیرد.
این درمانگر کودک و نوجوان ادامه داد: بهتر است قوانین استفاده از بازی از قبل و با مشارکت خود نوجوان تعیین شوند، نه اینکه والدین صرفاً در لحظه‌ای که از بازی کردن فرزندشان ناراحت می‌شوند، محدودیت‌هایی را به‌صورت ناگهانی اعمال کنند.
ناطقی همچنین هشدار داد: اگر نوجوان به‌طور مداوم قادر به متوقف کردن بازی نیست، واکنش‌های هیجانی شدیدی نشان می‌دهد یا با وجود آسیب به تحصیل، خواب و روابط خانوادگی همچنان به بازی ادامه می‌دهد، لازم است وضعیت او از نظر احتمال ابتلا به اختلال بازی توسط متخصص روانشناسی کودک و نوجوان بررسی شود.
بهترین سن برای آشنایی با بازی‌های رایانه‌ای و محدودیت‌هایی که والدین باید اعمال کنند
این متخصص روانشناسی سلامت با بیان اینکه نمی‌توان یک سن قطعی و یکسان برای شروع بازی‌های رایانه‌ای در تمام کودکان تعیین کرد، اظهار کرد: در سنین پایین باید احتیاط بیشتری به خرج داد و بهتر است بازی‌های دیجیتال تا پیش از دو سالگی به‌عنوان سرگرمی معمول وارد برنامه کودک نشوند.
وی افزود: در سنین دو تا پنج سال نیز در صورت استفاده از محتوای دیجیتال، این استفاده باید محدود، باکیفیت و همراه با والدین باشد. در سنین مدرسه می‌توان به‌تدریج بازی‌های متناسب با سن را معرفی کرد، اما این آشنایی باید همراه با آموزش و نظارت باشد.
ناطقی با اشاره به تفاوت نیاز‌های کودکان و نوجوانان در مدیریت استفاده از فناوری گفت: در دوران نوجوانی، به‌جای کنترل صرف، باید بر آموزش مسئولیت‌پذیری و مهارت خودتنظیمی تمرکز کرد تا نوجوان بتواند به‌تدریج زمان و نحوه استفاده از بازی‌ها را مدیریت کند.
این درمانگر کودک و نوجوان در ادامه مجموعه‌ای از توصیه‌های کاربردی را برای خانواده‌ها مطرح کرد و گفت: نخستین اقدام، تعیین زمان مشخص برای بازی است؛ به‌گونه‌ای که این فعالیت به ساعات خواب و انجام تکالیف لطمه نزند.
وی بررسی محتوای بازی‌ها و رده‌بندی سنی آنها را دومین ضرورت دانست و افزود: والدین باید پیش از فراهم کردن امکان استفاده از بازی، محتوای آن را بررسی کنند و از تناسب آن با سن و شرایط روانی فرزندشان اطمینان داشته باشند.
ناطقی مدیریت ارتباطات آنلاین را از دیگر وظایف خانواده‌ها برشمرد و تصریح کرد: دسترسی کودکان به گفت‌وگوی آزاد با افراد ناشناس و ارتباطات نامطمئن در بازی‌های آنلاین باید مدیریت شود تا زمینه بروز مشکلات احتمالی در فضای مجازی کاهش یابد.
وی همچنین توصیه کرد: استفاده از تلفن همراه و کنسول بازی در اتاق خواب و هنگام صرف غذا محدود شود و والدین برای فعالیت بدنی، بازی آزاد، مطالعه و ارتباط حضوری کودک با دوستان و اعضای خانواده برنامه مشخصی در نظر بگیرند.
این متخصص در ادامه با تأکید بر نقش الگویی والدین در مدیریت استفاده از فناوری خاطرنشان کرد: خود والدین نیز باید الگوی مناسبی در استفاده از تلفن همراه باشند؛ زیرا نمی‌توان از کودکی انتظار داشت استفاده از فناوری را مدیریت کند، در حالی که بزرگسالان خانواده دائماً درگیر صفحه‌نمایش هستند.
نباید با فناوری بجنگیم، باید به کودکان شیوه درست استفاده از آن را آموزش دهیم
ناطقی در جمع‌بندی این گفت‌و‌گو با تأکید بر ضرورت اتخاذ رویکردی متعادل در مواجهه با بازی‌های رایانه‌ای گفت: نباید با فناوری و بازی‌های رایانه‌ای وارد جنگ شویم، بلکه باید به کودکان و نوجوانان یاد بدهیم چگونه از این ابزار‌ها استفاده کنند، بدون اینکه اختیار زندگی خود را به آنها بسپارند.
وی افزود: کودکی و نوجوانی به تجربه، تحرک، ارتباط عاطفی، دوستی، بازی واقعی و کشف جهان نیاز دارد و هیچ بازی دیجیتالی، هرقدر هم جذاب و پیشرفته باشد، نباید جایگزین این نیاز‌های اساسی شود.
این روان‌شناس سلامت تأکید کرد: هدف خانواده‌ها نباید صرفاً حذف بازی‌های رایانه‌ای از زندگی کودکان باشد، بلکه باید با شناخت نیاز‌های روان‌شناختی فرزندان، ایجاد تعادل میان فعالیت‌های دیجیتال و واقعی، تقویت روابط خانوادگی و آموزش مسئولیت‌پذیری، زمینه استفاده سالم و آگاهانه از فناوری را فراهم کنند.
انتهای پیام/