به گزارش گروه فرهنگ و هنر برنا؛ هفته کتاب هر سال فرصتی است تا بار دیگر درباره وضعیت کتابخوانی، قیمت کتاب و سهم مردم از بازار نشر صحبت کنیم. در این میان، یکی از اقداماتی که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای ترغیب مردم به خرید کتاب در نظر می‌گیرد، ارائه تخفیف خرید در کتابفروشی‌هاست؛ اقدامی که اگرچه در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، می‌تواند بخشی از هزینه خرید کتاب را از دوش خانواده‌ها بردارد.
امسال نیز همزمان با سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب، طرح فروش حضوری و مجازی کتابفروشی‌ها در سامانه «بازار کتاب» از ۲۳ تا ۳۰ آبان اجرا می‌شود. بر اساس اعلام خانه کتاب و ادبیات ایران، خریداران در این طرح از ۲۰ درصد یارانه خرید تا سقف دو میلیون تومان برخوردار می‌شوند. البته هزینه ارسال سفارش‌های مجازی بر عهده خریدار است.
افزایش سقف خرید مشمول تخفیف از یک میلیون تومان در سال گذشته به دو میلیون تومان در سال جاری، به معنای دو برابر شدن حداکثر یارانه‌ای است که هر خریدار می‌تواند دریافت کند؛ یعنی در صورت استفاده کامل از اعتبار، سهم حمایت برای هر نفر از ۲۰۰ هزار تومان به ۴۰۰ هزار تومان می‌رسد.
اما برای ارزیابی این اقدام، بد نیست نگاهی به عملکرد طرح در سال گذشته بیندازیم.
آمار ارائه‌شده از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران درباره طرح هفته کتاب سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد این طرح طی شش روز، از ۲۵ تا ۳۰ آبان، با مشارکت ۴۵۶ کتابفروشی اجرا شده است. در این مدت ۹ هزار و ۵۶۶ نفر از تخفیف خرید استفاده کرده‌اند و در مجموع ۲۵ هزار و ۷۵۷ نسخه کتاب به فروش رسیده است. ارزش کل فروش نیز بیش از ۸ میلیارد تومان اعلام شده است.
به این ترتیب، هر خریدار به‌طور متوسط حدود ۲.۷ نسخه کتاب خریداری کرده است. اگر رقم فروش را بر تعداد خریداران تقسیم کنیم، متوسط خرید هر نفر نیز بیش از ۸۳۶ هزار تومان می‌شود؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی در سال گذشته، متوسط خرید مخاطبان به سقف یک میلیون تومانی اعتبار نزدیک بوده است.
اما شاید مهم‌ترین نکته این آمار، تعداد افرادی باشد که توانسته‌اند از این حمایت استفاده کنند. در کشوری با جمعیتی حدود ۹۰ میلیون نفر، مشارکت ۹ هزار و ۵۶۶ خریدار به معنای پوشش حدود ۰.۰۱ درصد از جمعیت کشور است.
البته نباید انتظار داشت تمام جمعیت کشور در یک طرح شش‌روزه خرید کتاب شرکت کنند؛ اما این نسبت نشان می‌دهد ظرفیت گسترش چنین حمایت‌هایی بسیار بیشتر از مقیاس فعلی آن است.
برای نمونه، اگر امسال تعداد خریداران به ۱۰ هزار نفر برسد و همه از سقف اعتبار خود استفاده کنند، حداکثر هزینه یارانه خرید به ۴ میلیارد تومان می‌رسد. این رقم برای ۱۵ هزار خریدار به ۶ میلیارد تومان افزایش پیدا می‌کند. حتی در سناریوی مشارکت ۱۵ هزار نفر، تعداد استفاده‌کنندگان از طرح همچنان کمتر از دو صدم درصد جمعیت کشور خواهد بود.
مسئله این است حال که وزارت فرهنگ می‌داند جمعیت مخاطبانش همینقدر محدود است، می‌تواند میزان حمایت را افزایش دهد.
مسئله دیگر، تناسب میزان تخفیف با قیمت امروز کتاب است. در سال گذشته، سقف خرید مشمول تخفیف یک میلیون تومان بود و امسال این رقم به دو میلیون تومان رسیده است. افزایش سقف اعتبار اتفاق مثبتی است، اما باید دید با این مبلغ واقعاً چه تعداد کتاب می‌توان خرید؟
وقتی قیمت پشت جلد بسیاری از کتاب‌ها افزایش پیدا کرده و خرید چند عنوان کتاب می‌تواند بخش قابل توجهی از درآمد ماهانه یک خانواده را به خود اختصاص دهد، تخفیف ۴۰۰ هزار تومانی برای خرید دو میلیون تومانی، هرچند کمک‌کننده است، لزوماً نمی‌تواند مانع از حذف کتاب از سبد هزینه خانوار شود.
از سوی دیگر، این طرح تنها در کتابفروشی‌های عضو بازار کتاب اجرا می‌شود و بنابراین دسترسی مردم به آن نیز به میزان مشارکت کتابفروشی‌ها و گستردگی شبکه فروش وابسته است.
هزینه ارسال سفارش‌های مجازی هم بر عهده خریدار گذاشته شده است؛ موضوعی که می‌تواند بخشی از جذابیت تخفیف را برای خریداران شهر‌های دورتر کاهش دهد.
البته افزایش سقف اعتبار خرید در شرایطی که وزارت فرهنگ با محدودیت‌های بودجه‌ای و پیامد‌های اقتصادی جنگ مواجه است، اقدامی قابل توجه است و نمی‌توان ضرورت توجه به منابع مالی و هزینه‌های اجرایی چنین طرح‌هایی را نادیده گرفت، اما این آمار‌ها می‌گویند که وزارت فرهنگ هفته کتاب را کم‌خرج اجرا می‌کند.
پرسش اینجاست که چرا حمایت از خرید کتاب باید عمدتاً در قالب طرحی چندروزه و با تعداد محدودی از خریداران دنبال شود؟ آیا نمی‌توان با افزایش تدریجی اعتبار، گسترش تعداد کتابفروشی‌های مشارکت‌کننده و پیش‌بینی سهم بیشتری برای خانواده‌های کم‌درآمد، دامنه این حمایت را وسیع‌تر کرد؟
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند با انتشار گزارش دقیق عملکرد طرح، علاوه بر اعلام تعداد خریداران و نسخه‌های فروخته‌شده، میزان واقعی یارانه پرداخت‌شده، تعداد کتابفروشی‌های مشارکت‌کننده در هر استان و سهم مناطق کم‌برخوردار را نیز مشخص کند. چنین شفافیتی کمک می‌کند مشخص شود بودجه اختصاص‌یافته تا چه اندازه به هدف اصلی، یعنی آسان‌تر کردن دسترسی مردم به کتاب، نزدیک شده است.
در نهایت هفته کتاب نباید به برگزاری چند مراسم و ارائه تخفیف چندروزه محدود شود. اگر قرار است کتاب در سبد خانوار جایگاه بیشتری داشته باشد، وزارت فرهنگ باید حمایت از خرید کتاب را به سیاستی مستمر و متناسب با قیمت کتاب و توان اقتصادی مردم تبدیل کند.