گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ در واپسین ساعات دوشنبه شب هجدهم آبان ماه دونالد ترامپ در کاخ سفید میزبان نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر بود. در واقع در میان افزایش تحرکات دیپلماتیک برای جلوگیری از بازگشت جنگ میان ایران و آمریکا، بار دیگر کانال دوحه به یکی از مهم‌ترین مسیر‌های رایزنی و انتقال پیام میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. سفر شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، به واشنگتن و دیدار او با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و جی‌دی ونس، معاون او، در شرایطی انجام شد که دوحه تلاش دارد با ارائه چارچوبی تازه، طرف آمریکایی را به پذیرش یک توافق موقت برای توقف درگیری‌ها و بازگشایی مسیر مذاکرات ترغیب کند. اهمیت این دیدار تنها به رایزنی درباره آخرین پیشنهاد‌های تهران محدود نمی‌شود، بلکه می‌توان آن را تلاشی برای سنجش اراده سیاسی کاخ سفید در قبال دیپلماسی و بررسی امکان تبدیل پیام‌های ردوبدل‌شده میان دو طرف به یک تفاهم اجرایی دانست.
قطر طی ماه‌های گذشته یکی از فعال‌ترین میانجی‌ها در پرونده ایران و آمریکا بوده است. سفر هفته گذشته نخست‌وزیر قطر به تهران و دیدار با مقام‌های ایرانی، در کنار رایزنی‌های مستمر دوحه با واشنگتن، نشان می‌دهد این کشور در تلاش است فاصله میان مواضع دو طرف را کاهش دهد. پیشتر آکسیوس در گزارشی مدعی شده بود که آل‌ثانی در دیدار با ترامپ می‌کوشد او را به اختصاص فرصت بیشتر به مسیر دیپلماتیک و موافقت با چارچوب پیشنهادی ترغیب کند. روز جمعه نیز تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر و دونالد ترامپ در یک تماس تلفنی درباره کاهش تنش‌ها در منطقه با یکدیگر گفت‌و‌گو کرده بودند.
بر اساس گزارش دیوان امیری قطر طرفین طی این تماس تلفنی، آخرین تحولات و تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش‌ها در منطقه را مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند. براساس این بیانیه، امیر قطر در این تماس تلفنی بر اهمیت گفت‌و‌گو و دیپلماسی برای حل و فصل اختلافات و جلوگیری از تشدید تنش‌ها تاکید کرده بود.
پیشنهاد تهران
در همین حال، روزنامه اسرائیل‌هیوم پیش از سفر نخست‌وزیر قطر به واشنگتن، از پیشنهاد تازه تهران برای دستیابی به توافقی موقت پرده برداشت. بر اساس این گزارش، آل‌ثانی قرار است پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در برابر آزادسازی ۸ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران در قطر را به ترامپ ارائه کند.
بر اساس جزئیات منتشرشده، آمریکا در چارچوب این تفاهم، محاصره دریایی و اقتصادی ایران را لغو می‌کند و تهران نیز در مقابل به حملات علیه کشتی‌ها و نفتکش‌های متعلق به کشور‌های حوزه خلیج فارس پایان می‌دهد. اسرائیل هیوم مدعی شد که همچنین ایران ظاهراً از مطالبه خود برای کنترل تنگه هرمز و دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری صرف‌نظر خواهد کرد. نکته مهم در این پیشنهاد آن است که تهران حاضر نیست در این مرحله درباره برنامه هسته‌ای خود مذاکره کند یا حتی آمادگی برای آغاز گفت‌و‌گو‌های هسته‌ای را اعلام کند.
همزمان خبرگزاری بلومبرگ اعلام کرد که ایران در گزارش خود به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده است که تا زمانی که در معرض تهدید حملات نظامی آمریکا قرار دارد، ملزم به پذیرش نظارت کامل هسته‌ای نیست. بر اساس این گزارش، موضع جدید ایران نشان‌دهنده سخت‌تر شدن رویکرد این کشور در قبال بازرسان بین‌المللی است.
به این ترتیب، چارچوب پیشنهادی ادعاشده بیش از آنکه به دنبال حل‌وفصل جامع اختلافات باشد، بر توقف اقدامات متقابل، کاهش تنش در خلیج فارس و بازگشت شرایط به وضعیت قابل مدیریت متمرکز است.
در کنار این پیشنهاد، گزارش‌هایی از شکل‌گیری یک پیش‌نویس دو روزه نیز منتشر شده است که جزئیات دیگری از ترتیبات احتمالی توافق را ترسیم می‌کند. بر اساس این چارچوب، در روز نخست آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف کرده و بخشی از دارایی‌های مسدودشده تهران را آزاد می‌کند. در مقابل، ایران دعوت رسمی از بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای بازدید از تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات آمریکا و اسرائیل را در دستور کار قرار می‌دهد. در روز دوم نیز تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد و پس از اجرای این اقدامات اعتمادساز، مذاکرات گسترده‌تر هسته‌ای با محوریت ذخایر اورانیوم با غنای بالا و سازوکار نظارت بر برنامه هسته‌ای از سر گرفته می‌شود. اسماعیل بقائی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی درباره این پیشنهاد گفت: «طرح دو روزه ایران به عنوان منطقی‌ترین طرح روی میز است و موجب زمینه سازی برای بازگشت امنیت در تنگه هرمز و خلیج فارس خواهد شد؛ آمریکا باید تصمیم بگیرد.»
اگرچه از مذاکرات پیچیده هسته‌ای است. به بیان دیگر، آنچه در پیشنهاد‌های اخیر برجسته شده، دستیابی به یک تفاهم مرحله‌ای است که بتواند پیش از ورود به اختلافات بنیادین، زمینه توقف اقدامات نظامی و اقتصادی متقابل را فراهم کند.
در نهایت، اهمیت کانال دوحه در این است که می‌تواند فرصتی برای آزمودن امکان توافقی مرحله‌ای فراهم کند؛ توافقی که اگرچه هنوز فاصله زیادی با حل‌وفصل جامع اختلافات دارد، اما شاید بتواند مانع بازگشت تهران و واشنگتن به دور تازه‌ای از رویارویی نظامی شود.
انتهای پیام/