در شرایطی که تلاش‌های میانجی‌گرانه کشورهای منطقه برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا افزایش یافته و دونالد ترامپ نیز همچنان از ترجیح دیپلماسی بر تقابل نظامی سخن می‌گوید، چشم‌انداز دستیابی به توافق میان دو کشور همچنان مبهم به نظر می‌رسد. طهمورث غلامی، کارشناس مسائل آمریکا در گفتگو با برنا ، معتقد است مواضع تهران و واشنگتن همچنان از یکدیگر فاصله دارد و تحولات دیپلماتیک اخیر را نمی‌توان نشانه‌ای از پیشرفت مذاکرات دانست. به باور او، افزایش تحرکات میانجی‌گرانه کشورهای منطقه بیش از آنکه بیانگر موفقیت دیپلماسی باشد، از نگرانی این کشورها نسبت به وقوع جنگ و پیامدهای آن حکایت دارد.
با توجه به مواضع اخیر دونالد ترامپ درباره ترجیح دیپلماسی و توافق با ایران و همچنین افزایش تحرکات میانجی‌گرانه کشورهای منطقه، از جمله عراق، قطر و پاکستان، آیا می‌توان این تحولات را نشانه‌ای از تغییر رویکرد دو کشور و نزدیک شدن به توافق ارزیابی کرد؟
به اعتقاد من، مجموعه تحولات اخیر، از مواضع دونالد ترامپ گرفته تا میانجی‌گری‌های کشورهای مختلف و اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی ایران، پدیده‌ای تازه یا غیرمنتظره نیست. پیش از جنگ ۱۲ روزه و همچنین جنگ ۴۰ روزه نیز شاهد چنین مواضع و تحرکات دیپلماتیکی بودیم. با این حال، ارزیابی من این است که ایران و آمریکا همچنان از مسیر دیپلماسی و دستیابی به توافق فاصله دارند و نشانه معناداری از نزدیک شدن مواضع دو کشور مشاهده نمی‌شود. برای توضیح این مسئله باید مواضع هر دو طرف را به‌صورت جداگانه بررسی کرد.
از منظر واشنگتن، چه عواملی مانع از نزدیک شدن به توافق با ایران شده است؟
اگر از منظر آمریکا به مسئله نگاه کنیم، باید توجه داشته باشیم که دولت دونالد ترامپ در ماه‌های گذشته حاضر نشده امتیاز مورد مطالبه ایران را بپذیرد. اگر قرار بود دولت ترامپ امتیاز مهمی به تهران بدهد، منطقی بود که این اقدام را پیش از انتخابات کنگره انجام دهد تا از شکست سنگین در آن انتخابات جلوگیری کند. بنابراین، بسیار بعید است امتیازی که ترامپ پیش از انتخابات کنگره حاضر به واگذاری آن نشده، اکنون در دستور کار او قرار بگیرد؛ چراکه چنین اقدامی می‌تواند برای رئیس‌جمهور آمریکا به معنای پذیرش یک شکست مضاعف باشد.
مهم‌ترین مطالبه ایران از آمریکا، پذیرش حق برخورداری از چرخه کامل سوخت هسته‌ای در داخل کشور است. این همان موضوعی است که دولت آمریکا طی شش تا هفت ماه گذشته و پس از جنگ، از پذیرش آن خودداری کرده است. در واقع، از ابتدای سال ۱۴۰۴ تاکنون نیز واشنگتن حاضر نشده چنین امتیازی را به ایران بدهد. در شرایط کنونی هم تحول خاصی رخ نداده که بتوان بر اساس آن انتظار داشت دولت آمریکا در موضع خود تجدیدنظر کند.
در مقابل، آیا جمهوری اسلامی ایران نیز آمادگی دارد برای دستیابی به توافق، از برخی مواضع خود عقب‌نشینی کند؟
از منظر جمهوری اسلامی ایران نیز بسیار بعید به نظر می‌رسد که تهران از حق برخورداری از چرخه سوخت هسته‌ای و به‌طور مشخص، غنی‌سازی اورانیوم در داخل کشور صرف‌نظر کند. همچنین پذیرش پیشنهاد توافق جامع آمریکا از سوی ایران نیز چندان محتمل به نظر نمی‌رسد. بنابراین، وقتی مواضع دو طرف را در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، به این نتیجه می‌رسیم که همچنان واگرایی قابل‌توجهی میان تهران و واشنگتن وجود دارد. مواضع دو کشور به یکدیگر نزدیک نشده و نشانه‌ای از شکل‌گیری یک نقطه توافق مشترک نیز دیده نمی‌شود.
با این وصف، افزایش فعالیت‌های دیپلماتیک کشورهای منطقه را چگونه باید تفسیر کرد؟ آیا این تحرکات می‌تواند به جلوگیری از درگیری نظامی کمک کند؟
اتفاقاً من معتقدم افزایش تحرکات دیپلماتیک در شرایط کنونی، بیش از آنکه نشانه موفقیت دیپلماسی باشد، می‌تواند بیانگر نزدیک شدن احتمال وقوع جنگ باشد. تجربه نشان داده است که در آستانه وقوع جنگ‌ها یا زمانی که احتمال درگیری نظامی افزایش پیدا می‌کند، تحرکات دیپلماتیک نیز شدت می‌گیرد. پیش از جنگ ۱۲ روزه نیز شاهد همین وضعیت بودیم. در آن مقطع، با محوریت عمان، مذاکرات متعددی میان ایران و آمریکا در ایتالیا، سوئیس و عمان برگزار شد، اما هیچ‌یک از این نشست‌ها به نتیجه مشخصی منجر نشد. حتی به خاطر داریم که وزیر خارجه عمان پیش از آغاز جنگ به آمریکا سفر کرد؛ اقدامی که از برخی جهات با سفر اخیر وزیر خارجه قطر به واشنگتن قابل مقایسه است.
از این منظر، فعال شدن کشورهای منطقه را باید بیش از هر چیز ناشی از نگرانی آن‌ها نسبت به وقوع جنگ و هزینه‌هایی دانست که چنین درگیری‌ای می‌تواند برایشان به همراه داشته باشد. این کشورها تلاش می‌کنند از هر طریق ممکن مانع وقوع جنگ شوند؛ چراکه به‌خوبی از پیامدهای امنیتی، سیاسی و اقتصادی آن آگاه هستند.
مواضع دونالد ترامپ درباره ترجیح دیپلماسی و در عین حال آمادگی برای اقدام نظامی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا این اظهارات نشان‌دهنده وجود یک راهبرد مشخص در قبال ایران است؟
به نظر من، برای تحلیل مواضع ترامپ باید مجموعه اظهارات او را در کنار یکدیگر قرار داد و صرفاً به بخش‌هایی از سخنانش که بر دیپلماسی تأکید دارند، توجه نکرد. ترامپ از یک‌سو اعلام می‌کند که دیپلماسی را ترجیح می‌دهد، به دنبال توافق با ایران است و کشورهای منطقه نیز در حال پیگیری این موضوع هستند؛ اما از سوی دیگر تأکید می‌کند که در صورت حاصل نشدن توافق، آمریکا همچنان آماده اقدام نظامی است و دست به ماشه باقی خواهد ماند. این همان رویه‌ای است که ترامپ پیش از جنگ ۴۰ روزه و حتی جنگ ۱۲ روزه نیز دنبال می‌کرد. به بیان دیگر، او همچنان تلاش می‌کند این تصویر را ارائه دهد که آمریکا برای دستیابی به توافق و استفاده از مسیر دیپلماسی آمادگی دارد، اما هم‌زمان گزینه نظامی را نیز روی میز نگه می‌دارد. به اعتقاد من، بخش مهمی از این مواضع در راستای مدیریت فضای سیاسی و بین‌المللی است؛ به‌گونه‌ای که در کنار حفظ ادبیات دیپلماتیک، مقدمات و آمادگی‌های لازم برای اقدام نظامی نیز فراهم شود.
منظورتان از فراهم کردن مقدمات اقدام نظامی چیست؟ چه نشانه‌هایی را در تحولات نظامی اخیر می‌توان در این چارچوب تحلیل کرد؟
در این زمینه می‌توان به مجموعه‌ای از تحرکات نظامی و امنیتی آمریکا اشاره کرد؛ از جمله اعزام ناو روزولت، انتقال تسلیحات و تجهیزات نظامی بیشتر به منطقه و افزایش هماهنگی‌های اطلاعاتی و نظامی با اسرائیل. به اعتقاد من، این تحولات را نمی‌توان جدا از مواضع سیاسی ترامپ و شرایط حاکم بر روابط تهران و واشنگتن بررسی کرد. زمانی که از یک‌سو اختلافات بنیادین دو کشور همچنان پابرجاست و از سوی دیگر، شاهد تقویت آمادگی‌های نظامی آمریکا و هماهنگی‌های آن با اسرائیل هستیم، نمی‌توان صرفاً بر اساس اظهارات دیپلماتیک رئیس‌جمهور آمریکا به موفقیت مذاکرات امیدوار بود.
با مقایسه شرایط کنونی با مقطع پیش از جنگ ۴۰ روزه، آیا وضعیت دیپلماسی اکنون بهتر شده یا با شرایط دشوارتری مواجه هستیم؟
ارزیابی من این است که وضعیت کنونی حتی نسبت به مقطع پیش از جنگ ۴۰ روزه نیز نامساعدتر است.
پیش از جنگ ۴۰ روزه، دست‌کم چند دور دیدار و گفت‌وگو میان عباس عراقچی و استیو ویتکاف در عمان، ایتالیا و سوئیس برگزار شده بود. یعنی دو طرف، هرچند با اختلاف‌نظرهای جدی، دست‌کم از طریق مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم در یک چارچوب مشخص با یکدیگر گفت‌وگو می‌کردند. اما اکنون حتی همان سطح از ارتباط و مذاکره نیز وجود ندارد. طرف ایرانی در تهران مستقر است و طرف آمریکایی در واشنگتن؛ در این میان، کشورهایی مانند قطر صرفاً پیام‌ها را میان دو طرف منتقل می‌کنند.
در واقع، دو کشور حتی یک نشست در قالب مذاکرات غیرمستقیم و در یک مکان مشترک نیز برگزار نکرده‌اند. این مسئله نشان می‌دهد که سطح تماس دیپلماتیک دو کشور نسبت به دوره پیش از جنگ ۴۰ روزه کاهش پیدا کرده و هنوز نشانه‌ای از بازگشت به یک روند مذاکراتی جدی مشاهده نمی‌شود.
در مجموع، آیا می‌توان به تحرکات اخیر دیپلماتیک به‌عنوان نشانه‌ای امیدوارکننده برای جلوگیری از جنگ نگاه کرد؟
من در شرایط کنونی شاخص و نشانه مشخصی نمی‌بینم که بتوان بر اساس آن گفت دیپلماسی در حال موفق شدن است یا ایران و آمریکا به سمت یک توافق حرکت می‌کنند. اتفاقاً معتقدم تحولات اخیر بیش از آنکه بیانگر پیشرفت دیپلماسی باشد، از افزایش نگرانی‌ها نسبت به احتمال وقوع یک جنگ جدید حکایت دارد. کشورهای منطقه به دلیل آگاهی از هزینه‌های چنین درگیری‌ای تلاش می‌کنند با میانجی‌گری و انتقال پیام، مانع از وقوع آن شوند.
اما باید میان تلاش برای جلوگیری از جنگ و وجود چشم‌انداز واقعی برای توافق تفاوت قائل شد. اینکه کشورهای مختلف برای میانجی‌گری فعال شده‌اند، لزوماً به این معنا نیست که تهران و واشنگتن به توافق نزدیک شده‌اند. در حال حاضر، اختلافات بنیادین دو کشور همچنان پابرجاست، مطالبات اصلی ایران و آمریکا با یکدیگر فاصله دارد و حتی سطح تماس‌های دیپلماتیک نیز نسبت به دوره‌های گذشته کاهش یافته است. بر همین اساس، من تحولات کنونی را بیش از آنکه نشانه موفقیت دیپلماسی بدانم، نشانه‌ای از نگرانی فزاینده کشورهای منطقه نسبت به نزدیک شدن احتمال وقوع جنگ ارزیابی می‌کنم.
انتهای پیام/