گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ ۳۱) روز چهارشنبه در شهر آنتالیای ترکیه آغاز بکار کرد. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران نیز از جمله مقاماتی بود که در این اجلاس شرکت کرد. سفر پزشکیان به ترکیه علاوه بر دستور کار‌های معمول زیست‌محیطی، فرصتی برای طرح پیامدهای جنگ و تجاوزات نظامی علیه ایران و منطقه در سطحی بین‌المللی به شمار می‌رود. در شرایطی که موضوعاتی همچون تأمین مالی خسارات اقلیمی، سازگاری با تغییرات آب‌وهوایی و حمایت از کشور‌های آسیب‌پذیر در کانون مذاکرات قرار دارد، تهران می‌کوشد با پیوند زدن آثار مخرب جنگ به بحران محیط‌زیست، توجه جامعه جهانی را به هزینه‌های انسانی و زیست‌محیطی درگیری‌های نظامی جلب کند. آن هم در حالی که در جریان جنگ ۴۰روزه، حملات به تأسیسات نفتی ایران و مخازن ذخیره‌سازی نفت در تهران، پیامدهای زیست‌محیطی مخربی به همراه داشت.
موضوعاتی که در سخنرانی رئیس‌جمهور نیز مورد توجه قرار گرفت. پزشکیان در سخنرانی خود در سی‌ویکمین اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (کاپ ۳۱)، با اشاره به ضرورت بازنگری در مفهوم مسئولیت مشترک، عدالت اقلیمی و ارتباط میان صلح و محیط‌زیست، تأکید کرد که نمی‌توان از آینده زمین سخن گفت، اما نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی جنگ‌ها و درگیری‌های نظامی بی‌تفاوت بود. رئیس جمهور، محیط‌زیست را یکی از قربانیان خاموش جنگ‌ها توصیف کرد که آثار تخریب آن حتی تا نسل‌های پس از پایان مخاصمات نیز باقی می‌ماند. دکتر پزشکیان با اشاره به خسارات زیست‌محیطی حملات اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، تاکید کرد: «بر اساس ارزیابی‌های انجام‌شده، حمله به تأسیسات سوخت در عسلویه موجب انتشار حدود ۵۰۰ هزار تن و حمله به مخازن سوخت اطراف تهران باعث انتشار یک میلیون تن دی‌اکسیدکربن شده است.» رئیس جمهور این وضعیت را تناقضی آشکار با تلاش‌های جهانی برای کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای دانست و خواستار تقویت سازوکار‌های بین‌المللی برای مستندسازی خسارات زیست‌محیطی، پیشگیری از تکرار چنین اقداماتی و پاسخ‌گو کردن عاملان آن شد.
پزشکیان همچنین با اشاره به اقدامات ایران در توسعه انرژی‌های پاک، اظهار کرد که ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور طی دو سال اخیر از حدود ۱۲۵۰ مگاوات به بیش از ۶۱۵۰ مگاوات افزایش یافته و تولید برق پاک در سال جاری به بیش از ۴.۵ میلیارد کیلووات‌ساعت رسیده است؛ اقدامی که از انتشار حدود ۲.۵ میلیون تن دی‌اکسیدکربن جلوگیری کرده است. همچنین رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه زمین میراث مشترک نسل‌هاست، تصریح کرد: «صلح، پیش‌شرط حفاظت از محیط‌زیست است و حفاظت از محیط‌زیست، پیش‌شرط صلح پایدار» و جمهوری اسلامی ایران برای همکاری عادلانه و مسئولانه در مسیر حفاظت از محیط‌زیست آمادگی دارد.
اجلاس کاپ ۳۱
سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد در حالی در آنتالیا آغاز به کار کرده است که تشدید پیامدهای تغییر اقلیم، افزایش رخداد‌های حدی آب‌وهوایی، بحران منابع آب و ضرورت تأمین منابع مالی برای اجرای برنامه‌های سازگاری، بار دیگر همکاری‌های بین‌المللی را به یکی از محور‌های اصلی گفت‌و‌گو‌های جهانی تبدیل کرده است. این اجلاس با حضور ۱۰۲ نفر از سران و رهبران کشور‌ها و نمایندگان ۹۵ کشور برگزار می‌شود و فرصتی برای رایزنی درباره چالش‌هایی است که مرز‌های جغرافیایی نمی‌شناسند و آثار آنها به‌ویژه کشور‌های در حال توسعه و آسیب‌پذیر را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مسعود پزشکیان صبح چهارشنبه ۲۰ آبان، به دعوت رسمی رئیس‌جمهور ترکیه و با هدف شرکت و سخنرانی در این اجلاس، تهران را به مقصد آنتالیا ترک کرد. رئیس‌جمهور پیش از عزیمت، کاپ ۳۱ را فرصتی مهم برای گفت‌و‌گو با سران کشور‌های مختلف و اعلام مواضع ایران درباره آثار تخریبی جنگ و تجاوزات علیه محیط‌زیست دانست. او تأکید کرد که در این اجلاس درباره اقداماتی که آمریکا و اسرائیل در تخریب محیط‌زیست ایران و منطقه انجام داده‌اند، سخن خواهد گفت.
پزشکیان همچنین با اشاره به حضور ۱۹۶ کشور در این کنفرانس و مشارکت ۷۱ کشور در سطح رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیر، تصریح کرد که این گردهمایی زمینه مناسبی برای طرح مسائل اقلیمی و منطقه‌ای و گفت‌و‌گو درباره پیامدهای تجاوزات نظامی فراهم می‌کند.
فرصت دیپلماسی برای طرح پیامدهای جنگ
یکی از مهم‌ترین محور‌های حضور ایران در کاپ ۳۱، استفاده از ظرفیت این اجلاس برای برجسته کردن آثار زیست‌محیطی جنگ است. در واقع، تهران می‌کوشد مسئله جنگ را از چارچوبی صرفاً سیاسی و امنیتی فراتر ببرد و آن را در پیوند با موضوعاتی همچون تخریب منابع طبیعی، آسیب به زیرساخت‌ها، تهدید سلامت انسان و تشدید بحران‌های زیست‌محیطی مطرح کند.
این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که اجلاس تغییرات اقلیمی، محل گفت‌وگوی کشور‌ها درباره مسئولیت‌های مشترک و ضرورت حمایت از جوامع آسیب‌پذیر در برابر تهدید‌های محیط‌زیستی است.
در همین راستا، شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، پیش‌تر با تشریح محور‌های مذاکراتی ایران در کاپ ۳۱ اعلام کرده بود که تمرکز اصلی تهران بر تبیین پیامدهای زیست‌محیطی جنگ و مطالبه‌گری از جامعه جهانی خواهد بود. انصاری گفته بود که ایران قصد دارد با ارائه گزارش‌های مستند، آثار تجاوزات بر محیط‌زیست، زیرساخت‌ها و سلامت انسان را در این اجلاس مطرح کند.
پیوند مطالبات زیست‌محیطی و عدالت اقلیمی
در کنار موضوع جنگ، مسئله تأمین مالی خسارات اقلیمی نیز از محور‌های مهم این دوره از اجلاس است؛ موضوعی که برای ایران و دیگر کشور‌های در حال توسعه اهمیت ویژه‌ای دارد. حبیب‌الله عباسی، مدیرکل روابط عمومی دفتر رئیس‌جمهور، پیش‌تر اعلام کرده بود که در این دوره از اجلاس، شکل‌گیری صندوق مالی قدرتمند برای حمایت از کشور‌های آسیب‌دیده از تغییرات اقلیمی مورد توجه قرار دارد. به گفته او، در اجلاس پیشین باکو، اختصاص ۳۰۰ میلیارد دلار برای جبران خسارات اقلیمی پیش‌بینی شده بود و در نشست آنتالیا قرار است این رقم به یک تریلیون و ۳۰۰ میلیارد دلار افزایش یابد.
این موضوع برای ایران نیز از اهمیت برخوردار است؛ کشوری که به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک جهان، با چالش‌هایی مانند خشکسالی، کم‌آبی و بیابان‌زایی مواجه است و در کنار این مسائل، آسیب‌های ناشی از جنگ نیز می‌تواند فشار مضاعفی بر محیط‌زیست و زیرساخت‌های آن وارد کند. از این منظر، تهران می‌تواند مطالبات خود را در دو سطح دنبال کند: نخست، طرح مسئولیت و پیامدهای زیست‌محیطی اقدامات نظامی و دوم، تأکید بر ضرورت دسترسی عادلانه کشور‌های آسیب‌پذیر به منابع مالی و سازوکار‌های بین‌المللی حمایت اقلیمی.
رایزنی‌های منطقه‌ای
دیدار‌های دوجانبه پزشکیان در آنتالیا نیز بخشی از ظرفیت دیپلماتیک این سفر را شکل می‌دهد. رئیس‌جمهور ایران در حاشیه اجلاس با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، دیدار کرد. در این ملاقات، دو طرف بر ضرورت تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، توسعه تعاملات تجاری و اقتصادی و گسترش هماهنگی‌ها برای تأمین ثبات و امنیت منطقه تأکید کردند. پزشکیان همچنین با نزار آمیدی، رئیس‌جمهور عراق، دیدار و درباره آخرین تحولات روابط دوجانبه و گسترش همکاری‌های مشترک گفت‌و‌گو کرد. رایزنی با نخست‌وزیر نروژ و ارمنستان نیز از دیگر دیدار‌های حاشیه‌ای رئیس دولت در ترکیه بود.
در مجموع، سفر پزشکیان به آنتالیا را می‌توان تلاشی برای بهره‌گیری هم‌زمان از دو ظرفیت دیپلماسی اقلیمی و رایزنی‌های سیاسی دانست. ایران در این اجلاس از یک سو با طرح چالش‌های زیست‌محیطی و مطالبات مربوط به تأمین مالی و عدالت اقلیمی، مسائل خود را در دستور کار مذاکرات جهانی قرار می‌دهد و از سوی دیگر، می‌کوشد پیامدهای جنگ و تجاوزات نظامی را به‌عنوان موضوعی فراتر از یک منازعه منطقه‌ای مطرح کند. سخنرانی رئیس‌جمهور و دیدار‌های او با مقام‌های دیگر کشور‌ها فرصتی فراهم می‌کند تا تهران ضمن تشریح ابعاد خسارات وارده، برای جلب توجه و حمایت جامعه جهانی از مطالبات خود تلاش کند؛ فرصتی که میزان دستاورد آن به توان ایران در تبدیل این مواضع به مطالبه‌ای قابل پیگیری در سازوکار‌های بین‌المللی بستگی خواهد داشت.
فرصت آنتالیا
مجید محمدشریفی، استادیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمی در گفت‌و‌گو با خبرگزاری برنا توضیح داد که سفر رئیس‌جمهور ایران، به ترکیه را باید بیش از آنکه در چارچوب اهداف زیست‌محیطی و دستور کار رسمی اجلاس تغییرات اقلیمی ارزیابی کرد، در بستر تحولات پرشتاب منطقه‌ای، تشدید تنش‌های سیاسی و امنیتی و تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از وقوع یک منازعه نظامی مورد بررسی قرار داد.
وی ادامه داد: «در شرایطی که سطح تنش‌ها در منطقه به‌طرز محسوسی افزایش یافته و احتمال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بیش از گذشته مطرح شده است، به نظر می‌رسد هدف اصلی این سفر نه پرداختن به موضوعات اقلیمی، بلکه بهره‌گیری از فرصت حضور در یک گردهمایی بین‌المللی برای انجام رایزنی‌های سیاسی و دیپلماتیک باشد.» شریفی تشریح کرد: «در همین چارچوب، می‌توان انتظار داشت که رئیس‌جمهور ایران در حاشیه این اجلاس، دیدار‌ها و گفت‌و‌گو‌هایی را با مقامات کشور‌هایی در دستور کار قرار دهد که از ظرفیت و امکان کاهش تنش‌ها میان تهران و واشنگتن برخوردارند؛ کشور‌هایی که می‌توانند در انتقال پیام‌های متقابل، کاهش سوءبرداشت‌ها و فراهم‌سازی زمینه‌های گفت‌و‌گو میان طرفین ایفای نقش کنند. از این منظر، سفر پزشکیان را می‌توان بخشی از تلاش‌های دیپلماتیک برای مدیریت بحران، کاهش سطح تنش‌ها و جلوگیری از گسترش اختلافات به عرصه تقابل نظامی ارزیابی کرد.»
این کارشناس با اشاره به تشدید تحرکات دیپلماتیک طی هفته‌های اخیر در سطح منطقه، گفت: «به نظر می‌رسد درخواست‌ها و مطالبات مطرح‌شده از سوی ایالات متحده و پاسخ‌های ارائه‌شده از جانب جمهوری اسلامی ایران، تاکنون نتوانسته است شکاف‌های موجود میان طرفین را کاهش دهد یا زمینه‌ای مؤثر برای حل‌وفصل اختلافات فراهم آورد. در نتیجه، این برداشت در میان بازیگران منطقه‌ای تقویت شده است که روند تحولات، بیش از آنکه به سمت کاهش تنش و دستیابی به تفاهم حرکت کند، ممکن است به سوی یک منازعه نظامی گسترده سوق یابد.»
به گفته این استاد دانشگاه، در تحلیل بحران‌های بین‌المللی، یکی از شاخص‌های قابل‌توجه برای ارزیابی میزان تشدید بحران و سنجش احتمال گذار آن به مرحله رویارویی نظامی، سطح و گستره فعالیت‌های دیپلماتیک در یک بازه زمانی مشخص است. هرچند افزایش تحرکات دیپلماتیک لزوماً به معنای قطعی بودن وقوع جنگ نیست، اما گسترش کم‌سابقه رایزنی‌ها، سفر‌های سیاسی و تلاش‌های میانجیگرانه در مقاطع بحرانی، می‌تواند نشانه‌ای از افزایش نگرانی بازیگران سیاسی نسبت به احتمال خروج بحران از مسیر‌های قابل‌کنترل باشد.»
وی گفت: «بنابراین، اگرچه سفر رئیس‌جمهور ایران به ترکیه در ظاهر با هدف شرکت در اجلاس تغییرات اقلیمی صورت می‌گیرد، اما اهمیت واقعی آن را باید در فرصت‌های دیپلماتیکی جست‌و‌جو کرد که برای رایزنی با کشور‌های میانجی، تبادل پیام میان تهران و واشنگتن و تلاش برای کاهش اختلافات فراهم می‌آورد.»
شریفی در پایان تأکید کرد که حضور رئیس‌جمهور ایران، در این اجلاس، فرصتی مغتنم برای تبیین ابعاد جنایات آمریکا و اسرائیل و تشریح پیامدهای زیست‌محیطی حملات آنان به ایران در مجامع بین‌المللی فراهم آورده است؛ فرصتی که می‌توان از آن برای آگاه‌سازی افکار عمومی جهان نسبت به گستره خسارات و آسیب‌های واردشده به محیط زیست کشور بهره گرفت.
انتهای پیام/