گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ در‌حالی که نشانه‌هایی از تلاش اسرائیل برای بازگرداندن آمریکا به مسیر تقابل نظامی با ایران دیده می‌شود، اظهارات متناقض دونالد ترامپ و کنار گذاشتن جی‌دی ونس از پرونده مذاکرات، از احتمال تغییراتی در رویکرد واشنگتن حکایت دارد. در این میان، تداوم کانال دیپلماتیک دوحه و نقش‌آفرینی پشت‌پرده چین، همچنان روزنه‌هایی برای جلوگیری از تشدید بحران باقی گذاشته است؛ هرچند دستیابی به توافق در شرایط کنونی چندان در دسترس به نظر نمی‌رسد.
تحولات تازه در مناسبات تهران و واشنگتن نشان می‌دهد که معادله ایران بار دیگر در حال ورود به مرحله‌ای پیچیده و پیش‌بینی‌ناپذیر است؛ مرحله‌ای که در آن، هم‌زمان نشانه‌هایی از تشدید فشار نظامی و اقتصادی، تلاش برای حفظ مسیر‌های دیپلماتیک و اختلاف‌نظر درباره چگونگی مواجهه با ایران دیده می‌شود. سفر رئیس موساد به واشنگتن برای رایزنی با مقام‌های ارشد دولت دونالد ترامپ، در کنار تصمیم رئیس‌جمهور آمریکا برای خارج کردن جی‌دی‌ونس شد. این تحرکات نشان می‌دهد که تل‌آویو همچنان در تلاش است گزینه نظامی را در محاسبات واشنگتن زنده نگه دارد.
با این حال، در داخل اسرائیل نیز درباره زمان و ضرورت ورود به رویارویی تازه با ایران اتفاق‌نظر وجود ندارد. به نوشته یدیعوت آحارونوت، ارتش اسرائیل اگرچه ترجیح می‌دهد در صورت شکل‌گیری تقابل جدید، در کنار آمریکا وارد میدان شود، اما معتقد است چنین اقدامی باید با اجماع سیاسی گسترده و در شرایطی باثبات انجام شود. از نگاه نظامیان اسرائیلی، در شرایط کنونی ضرورت فوری برای حمله وجود ندارد و برخورداری از آمادگی عملیاتی لزوما به معنای ضرورت استفاده از آن نیست.
این اختلاف‌نظر در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که نتانیاهو پس از انتخابات اخیر با چالش سیاسی مواجه شده و گادی آیزنکوت مأمور تشکیل دولت جدید شده است. برخی از رهبران اپوزیسیون نگران‌اند که نخست‌وزیر اسرائیل برای تضعیف روند تشکیل دولت جدید، به سمت تشدید تنش با ایران حرکت کند. در مقابل، از نگاه تل‌آویو، هرگونه توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن که به شکل بنیادین به برنامه هسته‌ای، توان موشکی و ظرفیت بازسازی قدرت نظامی ایران نپردازد، صرفا به معنای تعویق تقابل بعدی خواهد بود. بنابراین، اسرائیل نه‌تنها در پی حفظ فشار بر ایران است، بلکه می‌کوشد دامنه هرگونه توافق احتمالی را نیز محدود کند.
تناقض در رویکرد واشنگتن
در سوی دیگر، رویکرد دولت ترامپ با نوعی تناقض همراه شده است. از یک طرف، اسرائیل برای بازگرداندن آمریکا به جنگ تلاش می‌کند و از طرف دیگر، رئیس‌جمهور آمریکا نشانه‌هایی از تمایل به ادامه وضعیت موجود و پرهیز از ورود به یک جنگ تازه بروز می‌دهد. ترامپ در اظهارات اخیر خود مدعی شده است که عربستان سعودی، قطر، کویت، امارات و بحرین ترجیح می‌دهند وضعیت فعلی و محاصره ایران برای مدتی ادامه پیدا کند. او همچنین تأکید کرده که تمرکز اصلی‌اش بر دستیابی به توافق است و در عین حال مدعی شده که واشنگتن نیازی به توافق با تهران ندارد.
این اظهارات متناقض را می‌توان نشانه‌ای از تلاش ترامپ برای حفظ اهرم‌های فشار، بدون پذیرش هزینه‌های یک جنگ گسترده دانست. رئیس‌جمهور آمریکا از یک سو با طرح ادعا‌هایی درباره تسلط بر تنگه هرمز و در اختیار داشتن دارایی‌های ایران، می‌کوشد دست بالا را در معادله نشان دهد و از سوی دیگر، احتمال حمله به تأسیسات جدید ایران، از جمله آنچه «کوه کلنگ» خوانده، را مطرح می‌کند. چنین مواضعی نشان می‌دهد که گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن حضور دارد، اما هنوز مشخص نیست ترامپ تا چه اندازه برای پرداخت هزینه‌های یک رویارویی جدید آمادگی دارد.
معادله کنار گذاشتن ونس
تصمیم اخیر ترامپ درباره جی‌دی ونس نیز بر پیچیدگی این معادله افزوده است. رئیس‌جمهور آمریکا از معاون خود خواسته است تمام تمرکزش را بر مسائل داخلی و مقابله با آنچه فساد و جرائم در ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها می‌خواند، معطوف کند و عملا او را از نقش‌آفرینی در پرونده ایران کنار گذاشته است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که ونس یکی از چهره‌های محوری طرفدار دیپلماسی در دولت آمریکا بود و در جریان مذاکرات پیشین با تهران نیز نقش مهمی داشت.
ونس اخیرا جنگ ایران را یکی از عوامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای دانسته و به‌طور ضمنی درباره ارزش هزینه‌های این جنگ پرسش کرده بود. کنار رفتن او می‌تواند به معنای کاهش وزن جریان مخالف جنگ در تصمیم‌گیری‌های مربوط به ایران باشد؛ هرچند به‌تنهایی نمی‌توان آن را نشانه قطعی تغییر سیاست آمریکا و تصمیم برای آغاز جنگ دانست. با این حال، حذف یکی از مدافعان اصلی راه‌حل دیپلماتیک از پرونده ایران، در کنار افزایش رایزنی‌های امنیتی واشنگتن و تل‌آویو، می‌تواند فضای مذاکرات را دشوارتر کند.
کنار گذاشته شدن جی‌دی ونس از پرونده مذاکرات با ایران را نمی‌توان صرفا یک جابه‌جایی اداری در دولت ترامپ دانست، بلکه این تصمیم می‌تواند نشانه‌ای از تغییر موازنه میان جریان طرفدار دیپلماسی و طیف متمایل به ادامه سیاست فشار باشد. یکی از عوامل مهم این تحول، موضع‌گیری صریح ونس پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای بود. او جنگ ایران را یکی از عوامل اصلی شکست حزب خود دانست و با زیر سؤال بردن هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ، عملا از رویکرد ترامپ فاصله گرفت.
از سوی دیگر، ونس از چهره‌های اصلی حامی راه‌حل دیپلماتیک بود و در مذاکرات پیشین با تهران نیز نقش محوری داشت. در مقابل، به نظر می‌رسد ترامپ در شرایط کنونی ترجیح می‌دهد به‌جای توافقی که مستلزم امتیازدهی به ایران باشد، با تکیه بر محاصره دریایی و فشار اقتصادی، موقعیت واشنگتن را تقویت کند. جایگاه سیاسی ونس و احتمال تبدیل شدن او به یکی از گزینه‌های انتخابات ۲۰۲۸ نیز می‌تواند در این تصمیم بی‌تأثیر نباشد. با این حال، حذف او از پرونده ایران لزوما به معنای تصمیم قطعی برای ازسرگیری جنگ نیست، بلکه بیش از هر چیز از کاهش وزن جریان دیپلماسی در محاسبات کاخ سفید حکایت دارد.
روزنه‌های دیپلماسی
در این میان، نقش میانجی‌ها همچنان اهمیت دارد. کانال دوحه به‌عنوان یکی از مسیر‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن فعال باقی مانده و می‌تواند در شرایطی که فضای رسمی مذاکرات با ابهام مواجه است، امکان انتقال پیام‌ها و جلوگیری از محاسبه اشتباه طرفین را فراهم کند. با وجود مواضع سخت‌گیرانه ترامپ، تداوم این کانال نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی به‌طور کامل مسدود نشده است.
در کنار قطر، چین نیز می‌تواند در معادله پیش‌رو نقش‌آفرینی کند. تریتا پارسی معتقد است پکن در پشت‌صحنه به مذاکرات ایران و آمریکا کمک می‌کند، اما بی‌اعتمادی به نیات ترامپ مانع از آن شده است که چین سرمایه‌گذاری دیپلماتیک بیشتری در این روند انجام دهد. به بیان دیگر، پکن برای افزایش نقش خود به این اطمینان نیاز دارد که واشنگتن واقعا خواهان توافق است و پس از دستیابی به آن، به تعهداتش پایبند خواهد ماند. این مسئله به‌ویژه با توجه به تجربه‌های پیشین تهران از توافق‌های ناپایدار با واشنگتن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سه سناریو پیش‌روی تهران و واشنگتن
مجموع تحولات کنونی را می‌توان در قالب سه سناریوی اصلی بررسی کرد. سناریوی نخست، بازگشت به رویارویی نظامی است؛ جنگی که ممکن است در مقایسه با تقابل‌های گسترده، کوتاه‌مدت، اما بسیار پرشدت باشد. در این وضعیت، اسرائیل می‌تواند با تشدید فشار‌های سیاسی و امنیتی، واشنگتن را به انجام عملیات محدود علیه اهداف مشخص در ایران ترغیب کند. با این حال، خطر گسترش درگیری و تبدیل آن به جنگی منطقه‌ای همچنان وجود دارد.
سناریوی دوم، تداوم و تشدید محاصره دریایی و فشار اقتصادی است. با توجه به اظهارات ترامپ درباره ترجیح کشور‌های عربی خلیج فارس به ادامه وضعیت فعلی، این گزینه می‌تواند در کوتاه‌مدت برای واشنگتن کم‌هزینه‌تر از جنگ مستقیم باشد. در این چارچوب، آمریکا تلاش می‌کند با محدود کردن ظرفیت اقتصادی و تجاری ایران، امتیازات بیشتری در مذاکرات احتمالی به دست آورد؛ بدون آنکه لزوما وارد یک رویارویی نظامی گسترده شود. البته تداوم چنین وضعیتی نیز می‌تواند به افزایش تنش و شکل‌گیری درگیری‌های محدود منجر شود.
سناریوی سوم، دستیابی به توافقی میان تهران و واشنگتن است؛ توافقی که حتی در صورت شکل‌گیری، احتمالا با ابهام‌های جدی درباره دوام و ضمانت اجرای آن همراه خواهد بود. فعال بودن کانال دوحه و تلاش‌های پشت‌پرده چین می‌تواند به حفظ این مسیر کمک کند، اما اختلافات بنیادین، بی‌اعتمادی متقابل و فشار اسرائیل موانع مهمی در برابر آن هستند.
در مجموع، به نظر می‌رسد منطقه در مقطعی قرار گرفته که نه می‌توان از قطعی بودن جنگ سخن گفت و نه دستیابی به توافق را نزدیک دانست. واشنگتن میان فشار متحد اسرائیلی، ملاحظات کشور‌های عربی، هزینه‌های داخلی جنگ و تمایل ترامپ به نمایش یک دستاورد سیاسی گرفتار شده است. در چنین شرایطی، آینده پرونده ایران بیش از هر زمان دیگری به توازن میان گزینه نظامی و دیپلماسی وابسته است؛ توازنی که ممکن است با هر تحول سیاسی در واشنگتن یا تل‌آویو دستخوش تغییر شود.
انتهای پیام/