همزمان با ۱۴ نوامبر، روز جهانی دیابت، آمار‌ها از گسترش نگران‌کننده این بیماری خاموش در ایران حکایت دارند. بیماری‌ای که آرام و گاه بدون هیچ نشانه‌ای پیشرفت می‌کند، اما می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیری برای سلامت افراد به همراه داشته باشد. ابتلای بیش از پنج میلیون ایرانی به دیابت و قرار گرفتن نزدیک به یک‌چهارم جمعیت بالای ۲۵ سال در مرحله پیش‌دیابت، زنگ خطری جدی برای نظام سلامت است؛ هشداری که به گفته دکتر حمیدرضا شاهوندی، متخصص غدد، ضرورت پیشگیری، تشخیص زودهنگام و اصلاح سبک زندگی را بیش از پیش برجسته می‌کند.
حمیدرضا شاهوندی، متخصص غدد، در گفت‌و‌گو با برنا، با اشاره به تبدیل دیابت به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در کشور گفت: دیابت دیگر بیماری مختص سالمندان نیست و در سال‌های اخیر، به دلیل تغییر سبک زندگی، کاهش فعالیت بدنی، افزایش اضافه‌وزن و چاقی و تغییر الگوی تغذیه، روند ابتلا به این بیماری در جامعه نگران‌کننده شده است.
وی با بیان اینکه دیابت از جمله بیماری‌هایی است که ممکن است سال‌ها بدون علامت مشخص پیشرفت کند، افزود: بسیاری از افراد زمانی از ابتلای خود مطلع می‌شوند که بیماری به مراحل پیشرفته رسیده یا عوارض آن در اندام‌های مختلف بدن ظاهر شده است. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و انجام آزمایش‌های دوره‌ای اهمیت زیادی دارد.
۵.۴ میلیون ایرانی مبتلا به دیابت هستند
شاهوندی با اشاره به آمار‌های فدراسیون بین‌المللی دیابت (IDF) در اطلس دیابت ۲۰۲۵ گفت: بر اساس این گزارش، در سال ۲۰۲۴ حدود پنج میلیون و ۴۵۳ هزار نفر از جمعیت ۲۰ تا ۷۹ سال ایران به دیابت مبتلا بوده‌اند و شیوع این بیماری در این گروه سنی ۸.۸ درصد برآورد شده است.
وی ادامه داد: نکته نگران‌کننده این است که حدود ۳۲.۶ درصد مبتلایان به دیابت در ایران از بیماری خود اطلاع ندارند؛ مسئله‌ای که اهمیت غربالگری و شناسایی افراد در معرض خطر را دوچندان می‌کند.
این متخصص غدد با اشاره به نتایج پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر (STEPS) در سال ۲۰۲۱ تصریح کرد: بر اساس این مطالعه، شیوع دیابت در افراد ۲۵ سال و بالاتر به حدود ۱۴.۲ درصد رسیده است؛ به این معنا که تقریباً از هر هفت نفر در این گروه سنی، یک نفر به دیابت مبتلاست.
به گفته شاهوندی، شیوع پیش‌دیابت نیز در همین پیمایش ۲۴.۸ درصد گزارش شده است؛ یعنی تقریباً از هر چهار ایرانی بالای ۲۵ سال، یک نفر در مرحله پیش‌دیابت قرار دارد.
وی پیش‌دیابت را وضعیتی دانست که در آن میزان قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به محدوده تشخیص دیابت نرسیده و افزود: این وضعیت یک هشدار جدی محسوب می‌شود، زیرا در صورت بی‌توجهی و اصلاح‌نکردن سبک زندگی، احتمال پیشرفت آن به دیابت نوع ۲ وجود دارد.
شاهوندی با اشاره به چالش‌های مدیریت دیابت در کشور اظهار کرد: موضوع نگران‌کننده تنها افزایش تعداد مبتلایان نیست، بلکه کنترل نامطلوب بیماری نیز از مسائل جدی نظام سلامت به شمار می‌رود.
وی افزود: بر اساس نتایج پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر، تنها حدود ۲۸ درصد از افراد مبتلا به دیابت، کنترل مطلوب قند خون داشته‌اند؛ آماری که نشان می‌دهد علاوه بر تشخیص به‌موقع، باید بر درمان مستمر، آموزش بیماران و پیگیری وضعیت سلامت آنان نیز تمرکز شود.
کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب؛ دو عامل مهم افزایش دیابت
این متخصص غدد در تشریح عوامل مؤثر بر افزایش شیوع دیابت نوع ۲ گفت: این بیماری تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد می‌شود و نباید تصور کرد که تمام افراد مبتلا صرفاً به دلیل تغذیه نامناسب یا اضافه‌وزن به دیابت دچار شده‌اند.
وی ادامه داد: سابقه خانوادگی، افزایش سن و برخی شرایط پزشکی در بروز بیماری نقش دارند، اما در کنار این عوامل، کم‌تحرکی، چاقی به‌ویژه چاقی شکمی و الگوی غذایی نامناسب از مهم‌ترین عوامل قابل اصلاح هستند.
شاهوندی با اشاره به تغییر عادت‌های غذایی در جامعه اظهار کرد: مصرف زیاد نان و برنج سفید، شیرینی، نوشابه، آبمیوه‌های صنعتی، فست‌فود‌ها و غذا‌های پرچرب در کنار کاهش مصرف سبزیجات، حبوبات و مواد غذایی پرفیبر می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش دهد.
وی همچنین کاهش فعالیت بدنی و نشستن‌های طولانی‌مدت را از دیگر عوامل مؤثر دانست و بر ضرورت گنجاندن تحرک روزانه در برنامه زندگی افراد تأکید کرد.
پیشگیری از دیابت با اصلاح سبک زندگی امکان‌پذیر است
این متخصص غدد با تأکید بر اینکه ابتلا به دیابت نوع ۲ در بسیاری از موارد قابل پیشگیری یا دست‌کم قابل به‌تعویق‌انداختن است، گفت: اصلاح سبک زندگی یکی از مؤثرترین راهکار‌ها برای کاهش خطر ابتلا به این بیماری محسوب می‌شود.
به گفته وی، انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته، مانند پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری و شنا، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش خطر ابتلا داشته باشد. حتی اختصاص روزانه ۳۰ دقیقه به پیاده‌روی نیز می‌تواند شروع مناسبی برای افراد کم‌تحرک باشد.
شاهوندی کنترل وزن را از دیگر اقدامات مهم در پیشگیری از دیابت دانست و افزود: کاهش حدود پنج تا هفت درصد از وزن بدن در افراد دارای اضافه‌وزن و در معرض خطر، می‌تواند احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
وی با اشاره به اهمیت اصلاح تغذیه خاطرنشان کرد: کاهش مصرف قند‌های افزوده، نوشابه‌ها، شیرینی‌ها و غذا‌های فرآوری‌شده و افزایش مصرف سبزیجات، حبوبات، غلات کامل و مواد غذایی حاوی فیبر باید در برنامه غذایی افراد قرار گیرد.
این متخصص غدد همچنین ترک سیگار و جایگزین‌کردن آب به جای نوشیدنی‌های شیرین را از دیگر اقدامات مؤثر در کاهش خطر ابتلا به دیابت عنوان کرد.
چه افرادی باید قند خون خود را بررسی کنند؟
شاهوندی با تأکید بر اهمیت غربالگری و تشخیص زودهنگام گفت: افرادی که سابقه خانوادگی دیابت، اضافه‌وزن، چاقی شکمی، فشار خون بالا یا اختلالات چربی خون دارند، باید با مشورت پزشک برای بررسی وضعیت قند خون خود اقدام کنند.
وی افزود: شناسایی افراد مبتلا به پیش‌دیابت فرصت مناسبی برای مداخله زودهنگام و جلوگیری یا به‌تعویق‌انداختن پیشرفت بیماری فراهم می‌کند.
این متخصص غدد با بیان اینکه پیشگیری از دیابت نیازمند همکاری بخش‌های مختلف جامعه است، اظهار کرد: اگرچه اصلاح سبک زندگی و انتخاب‌های فردی اهمیت زیادی دارد، اما نمی‌توان تمام مسئولیت پیشگیری را بر دوش مردم گذاشت.
وی توسعه فضا‌های ورزشی و پیاده‌راه‌ها، افزایش دسترسی به غذای سالم، آموزش عمومی درباره تغذیه، کنترل تبلیغات مواد غذایی ناسالم و گسترش برنامه‌های غربالگری را از جمله اقدامات ضروری در سطح سیاست‌گذاری سلامت دانست.
شاهوندی با اشاره به نقش مدارس، رسانه‌ها، مراکز بهداشتی و نهاد‌های اجتماعی در فرهنگ‌سازی برای زندگی سالم تأکید کرد: پیشگیری از دیابت باید به یک اولویت عمومی تبدیل شود و آموزش و آگاهی‌بخشی از سنین پایین مورد توجه قرار گیرد.
وی با هشدار درباره عوارض دیابت کنترل‌نشده گفت: این بیماری می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته مغزی، نارسایی کلیه، آسیب‌های چشمی، اختلالات عصبی و حتی قطع عضو شود.
شاهوندی خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه میلیون‌ها ایرانی با دیابت یا پیش‌دیابت زندگی می‌کنند، مقابله با این بیماری باید به یکی از اولویت‌های جدی نظام سلامت تبدیل شود. آگاهی عمومی، اصلاح عادت‌های غذایی، افزایش فعالیت بدنی، کنترل وزن و انجام آزمایش‌های دوره‌ای می‌تواند نقش مهمی در کاهش بار این بیماری داشته باشد.