تبسم کشاورز_ در روزگاری که برنامه‌های گفت‌وگومحور متعددی در فضای رسانه‌ای تولید می‌شوند و بخش قابل‌توجهی از محتوای فضای مجازی به سمت روایت‌های سریع و سطحی می‌رود، ساخت برنامه‌ای با محوریت گفت‌وگوهای جدی فرهنگی و پرداختن به تجربه‌های زیسته چهره‌ها، با پرسش‌هایی درباره ضرورت و امکان جذب مخاطب مواجه است.
«هم‌کلام» یکی از تازه‌ترین تجربه‌ها در این حوزه است که تلاش کرده با فاصله‌گرفتن از الگوهای رایج تاک‌شوها، فضایی برای شنیدن روایت‌ها و دیدگاه‌های متفاوت فراهم کند.
سالار طهرانی، کارگردان این برنامه، در گفت‌وگو با خبرنگار برنا از ایده شکل‌گیری «هم‌کلام»، معیارهای انتخاب مهمانان، نقش پیش‌تولید و اتاق فکر، انتخاب مجری و تلاش برای عبور از گفت‌وگوهای تکراری می‌گوید. او معتقد است برخلاف برخی تصورها، مخاطب همچنان به شنیدن حرفهای جدی و محتوای عمیق علاقه‌مند است.
در ادامه، گفت‌وگوی سالار طهرانی، کارگردان برنامه «هم‌کلام» با خبرنگار برنا را می‌خوانید.
نمی‌خواستیم یک برنامه گفت‌وگومحور تکراری بسازیم
برنا: در سال‌های اخیر برنامه‌های گفت‌وگومحور متعددی تولید شده‌اند و مخاطب با شکل‌های مختلفی از این قالب مواجه است. با وجود این تعدد، چه ضرورتی برای ساخت برنامه «هم‌کلام» احساس کردید؟
طهرانی: وقتی پیشنهاد ساخت یک برنامه گفت‌وگومحور مطرح شد، در حال تدارک مقدمات ساخت یک فیلم سینمایی بودم و اساسا حوزه کاری‌ام را بیشتر در آثار داستانی می‌دیدم. به همین دلیل، اولین سوالی که از خودم پرسیدم این بود که چرا باید یک تاک‌شو بسازم؟ همین پرسش، نقطه شروع شکل‌گیری ایده برنامه شد. بعد از آن، سوال‌های دیگری هم مطرح کردیم؛ مثلا اگر قرار باشد چهره‌ای مانند علی نصیریان یا حسین علیزاده به برنامه ما بیاید، چرا باید این برنامه را برای حضور انتخاب کند؟ مجموع این پرسش‌ها ما را به این نتیجه رساند که اگر قرار است وارد این حوزه شویم، باید کار متفاوتی ارائه کنیم. البته اینکه تا چه اندازه در این مسیر موفق بوده‌ایم، موضوعی است که مخاطبان، منتقدان و اهالی رسانه باید درباره آن قضاوت کنند.
برنا: به نظر می‌رسد یکی از دغدغه‌های شما در ساخت این برنامه، وضعیت محتوای تولیدشده در فضای مجازی و غلبه محتوای سطحی بر محتوای جدی و عمیق است. آیا «هم‌کلام» تلاشی برای ایجاد فضایی متفاوت در برابر این جریان است؟
طهرانی: یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های من، که همچنان هم وجود دارد، وضعیت محتوایی است که در فضای مجازی تولید و منتشر می‌شود. نمی‌خواهم از این حرف‌ها نتیجه بگیرم که خودم آدم بسیار روشنفکر یا متفاوتی هستم؛ اما واقعا گاهی احساس می‌کنم مواجهه روزانه با این حجم از محتوا شبیه شنیدن آژیر خطر بمباران هوایی است؛ همان آژیرهایی که در دوران کودکی و زمان جنگ می‌شنیدیم. هر بار وارد فضای مجازی می‌شوم، چنین حسی دارم. انگار با هشدار یک سقوط فرهنگی عجیب‌وغریب مواجه هستیم.
البته وقتی به موسیقی، سینما و تلویزیون در سطح جهان هم نگاه می‌کنیم، به نظر می‌رسد آثار ماندگار و جدی کمتر از گذشته تولید می‌شوند و بخشی از محتوا به سمت سطحی‌شدن پیش می‌رود. این وضعیت باعث شده همچنان دغدغه داشته باشم که در چنین فضایی، دست‌کم چند حرف درست و قابل تامل مطرح کنیم و سطح محتوایی برنامه را نسبت به بخشی از تولیدات دیگر بالاتر ببریم.
برخلاف تصورمان، مخاطب تشنه شنیدن حرفهای جدی است
برنا: شاید یکی از نگرانی‌های ساخت چنین برنامه‌هایی واکنش مخاطبان به محتوای جدی و متفاوت در فضایی باشد که بخش قابل‌توجهی از آن را مطالب زرد و سطحی پر کرده است. این نگرانی بعد از انتشار قسمت‌های نخست برطرف شد؟
طهرانی: بله. متاسفانه امروز افراد در طبقات اجتماعی مختلف، با اتکا به اطلاعات پراکنده، پاورقی‌ها و گاه بی‌منبعی که در فضای مجازی دریافت می‌کنند، درباره موضوعات مختلف از تاریخ و فرهنگ گرفته تا مسائل اجتماعی و به‌ویژه سیاست، احساس صاحب‌نظر بودن دارند. یکی از اهداف اصلی ما این بود که در چنین فضایی، حرف متفاوتی بزنیم.
اگر برنامه‌ای درست باشد، خودش مسیرش را پیدا می‌کند و نیازی به تعریف و تمجید سازندگانش ندارد. اما واقعیت این است که پیش از پخش برنامه نگران بودیم مبادا مخاطب در فضای غالب محتوای زرد، حرفهای جدی و متفاوت را پس بزند.
واکنش‌هایی که دریافت کردیم، برای خودمان هم جالب بود. متوجه شدیم مخاطبان از گروه‌های سنی مختلف چقدر تشنه شنیدن حرفهای خوب و محتوای جدی هستند. برخلاف تصوری که ممکن است از سلیقه مخاطب در فضای مجازی داشته باشیم، استقبال از این جنس گفت‌وگوها نشان داد هنوز ظرفیت و علاقه زیادی برای شنیدن چنین مباحثی وجود دارد.
انتخاب مجری؛ چرا به‌جای یک چهره شناخته‌شده، سراغ یک مترجم رفتید؟
برنا: یکی از انتخاب‌های متفاوت برنامه، سپردن اجرا به فربد است؛ فردی که بیشتر با فعالیت‌های ادبی و ترجمه شناخته می‌شود تا اجرای برنامه. با توجه به حضور مهمانانی مانند حسین علیزاده، شمس لنگرودی و علی نصیریان، چرا به‌جای انتخاب یک مجری حرفهای و شناخته‌شده، سراغ ایشان رفتید؟
طهرانی: ما در مسیر ساخت یک برنامه متفاوت، به این نتیجه رسیدیم که یکی از آسیب‌های احتمالی تاک‌شوها، حضور مجریانی است که به‌واسطه حرفه‌شان، گاهی ناخودآگاه بیشتر به دیده‌شدن خودشان توجه می‌کنند. البته منظورم این نیست که این اتفاق از روی قصد و غرض رخ می‌دهد، اما به‌ویژه وقتی مجری خودش چهره‌ای شناخته‌شده و سلبریتی باشد، ممکن است توجه به حضور و دیده‌شدن او بر گفت‌وگو سایه بیندازد.
واقعیت این است که آقای فربد اساسا تمایلی به اجرا و دیده شدن نداشتند. فکر می‌کنم این ویژگی را تا حدودی می‌توان در شیوه اجرای ایشان هم دید. اگر قسمت‌های مختلف برنامه را تماشا کنید، متوجه می‌شوید که در بسیاری از مواقع، بخش عمده زمان در اختیار مهمان است و مجری بیشتر نقش یک میزبان را ایفا می‌کند؛ میزبانی که به ادبیات، موسیقی، سینما، فرهنگ و فلسفه تسلط دارد و هر جا احساس کند لازم است، به‌اختصار وارد بحث می‌شود.
این شیوه اجرا تا حد زیادی به شخصیت آقای فربد برمی‌گردد. ایشان تلاش نمی‌کنند بر گفت‌وگو مسلط شوند یا خودشان را در مرکز توجه قرار دهند بلکه با دانش و تسلطی که دارند، زمینه را برای شکل‌گیری یک گفت‌وگوی جدی فراهم می‌کنند.
برنا: با این توضیحات، می‌توان گفت انتخاب ایشان بیشتر براساس ویژگی‌های شخصیتی و دانششان بوده تا تجربه حرفهای در اجرا؟
طهرانی: بله، دقیقا. حتی پیشنهاد اولیه ساخت این برنامه هم از طرف آقای فربد مطرح شد. اگر به تیتراژ برنامه دقت کنید، نام ایشان به‌عنوان پدیدآورنده آمده است. در واقع، ایده اولیه و پایه‌گذاری این کار از ایشان بود و در ادامه، افراد دیگری هم به این مجموعه اضافه شدند.
آقای حق‌نظری، مدیر انتشارات نشر مجازی و حامی برنامه، از جمله افرادی بودند که به واسطه فعالیت فرهنگی و حوزه نشر و کتاب، به این مجموعه پیوستند. بعد از آن رامبد خانلری هم اضافه شد که خودشان نویسنده و رمان‌نویس هستند و آثار خوبی در حوزه ادبیات دارند. به نظرم یکی از نقاط قوت برنامه همین ترکیب افراد و شکل‌گیری یک اتاق فکر متناسب با محتوای آن است.
انتخاب مهمانان «هم‌کلام» بر اساس شهرت نبود؛ به‌دنبال آدم‌هایی با حرفهای شنیدنی بودیم
برنا: به نظر می‌رسد یکی از ویژگی‌های «هم‌کلام» توجه به کتاب، ادبیات و فرهنگ در انتخاب عوامل و مهمانان برنامه بود. این نزدیکی و سنخیت با جهان کتاب و فرهنگ، از ابتدا یکی از معیارهای اصلی شکل‌گیری برنامه بود؟
طهرانی: بله، این موضوع برای ما اهمیت داشت. فرزاد فربد خودشان فرد بسیار حساسی در انتخاب آدم‌ها هستند. یکی از دلایلی که لطف کردند و این پیشنهاد را به من دادند، احتمالا این بود که خودم هم به کتاب علاقه زیادی دارم و مطالعات گسترده‌ای دارم؛ البته بیشتر در حوزه تاریخ و کتاب‌های تاریخی. حتی در گفت‌وگوهای دوستانه‌ای که با هم داشتیم، بحث اغلب به کتاب و موضوعات مرتبط با آن می‌رسید. به نظرم این پیش‌زمینه در ذهن ایشان وجود داشت که فردی که قرار است در شکل‌گیری چنین برنامه‌ای نقش داشته باشد، باید با این فضا سنخیت داشته باشد.
از طرف دیگر، برای ما مهم بود که برنامه از نظر محتوا در سطحی جدی قرار بگیرد، مهمانانی داشته باشد که حرفی برای گفتن دارند و عوامل پشت دوربین و جلوی دوربین نیز با کلام، کلمه و جهان فرهنگ آشنا باشند.
از «اسپرسو» تا «هم‌کلام»؛ تغییر نام برنامه چگونه اتفاق افتاد؟
برنا: نام اولیه برنامه «اسپرسو» بود، اما در نهایت با عنوان «هم‌کلام» منتشر شد. چه شد که نام برنامه تغییر کرد؟
طهرانی: واقعیت را بخواهید، انتخاب نام «اسپرسو» تصمیم خود من بود. برای این اسم دلایل ذهنی داشتم؛ هم به معنای لغوی و ارتباطش با قهوه فکر کرده بودم و هم به ویژگی اسپرسو که نوشیدنی محبوبی است و به‌سرعت آماده می‌شود. از طرف دیگر، در ساختار محتوایی برنامه بخشی داشتیم که مهمان باید در پنج دقیقه به یک موضوع می‌پرداخت و آن را جمع‌بندی می‌کرد. این محدودیت زمانی و ایجاد نوعی استرس برای مهمان هم با ایده اسپرسو تناسب داشت.
اما سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت‌و‌تصویر فراگیر (ساترا) با این نام مخالفت کرد و اجازه پخش برنامه با عنوان «اسپرسو» را نداد. در همان مقطع متوجه شدیم برنامه دیگری هم با همین نام در حال پخش است. در نهایت نام «هم‌کلام» انتخاب شد. البته الان از این تغییر خوشحالم؛ احساس می‌کنم این عنوان با فضای برنامه تناسب بیشتری دارد. گاهی بعضی اتفاق‌ها در نهایت به نتیجه بهتری منتهی می‌شوند.
سه ماه پیش‌تولید برای انتخاب مهمان‌ها/ شهرت، معیار اصلی ما نبود
برنا: یکی دیگر از ویژگی‌های «هم‌کلام»، تنوع مهمانان آن است. از بازیگران و هنرمندان گرفته تا چهره‌هایی از حوزه‌های دیگر... برای مثال، حضور مجتبی جباری در کنار هنرمندانی مانند حسین علیزاده یا شمس لنگرودی ممکن است در نگاه اول ترکیب غیرمنتظره‌ای به نظر برسد. انتخاب و چینش مهمانان بر چه اساسی انجام شد؟ آیا از ابتدا به دنبال ایجاد چنین تنوعی بودید؟
طهرانی: واقعیت این است که انتخاب مهمانان یکی از بخش‌های مهم و زمان‌بر پیش‌تولید برنامه بود. برای من تجربه جالبی بود؛ چون پیش از این بیشتر در فضای سینما و آثار داستانی فعالیت کرده بودم و معمولا پیش‌تولید فیلم‌های مستقلی که در آن‌ها کار می‌کردم، حداکثر حدود ۴۰ روز طول می‌کشید. اما برای برنامه‌ای مانند «هم‌کلام»، با وجود اینکه دکور و ساختار تولید پیچیده‌ای نداشتیم، حدود سه ماه پیش‌تولید انجام دادیم که بخش عمده‌ای از آن به انتخاب مهمانان اختصاص داشت.
در این مدت، اعضای گروه بارها درباره انتخاب‌ها با یکدیگر بحث و تبادل نظر می‌کردند. برای خودمان فیلترهای متعددی در نظر گرفته بودیم و حتی با افرادی که در نهایت مهمان برنامه نشدند، در دفتر جلسات حضوری داشتیم و گاهی حدود دو ساعت با آن‌ها گفت‌وگو می‌کردیم تا به جمع‌بندی برسیم که آیا حضورشان در برنامه مناسب است یا خیر. این بررسی‌ها حتی درباره چهره‌های شناخته‌شده هم انجام می‌شد.
چینش مهمانان نیز از دل همان اتاق فکر بیرون آمد و تصمیم یک نفر، چه کارگردان، چه نویسنده، تهیه‌کننده یا حامی مالی برنامه نبود. یکی از مهم‌ترین معیارهای ما این بود که فرد دعوت‌شده حرفی برای گفتن داشته باشد و تجربه زیسته عمیق و قابل تاملی را با خود به برنامه بیاورد. این معیار هم الزاما به سن و سال افراد ارتباطی نداشت.
برای مثال، محمدرضا غفاری از نظر من یکی از بازیگران توانمند سینمای ایران است. معتقدم هر فیلم‌سازی فرصت کار با او را پیدا کند، از تجربه همکاری با چنین بازیگری لذت خواهد برد؛ چون با شخصیتی عمیق مواجه است.
یا مجتبی جباری را صرفا به دلیل اینکه فوتبالیست بوده، انتخاب نکردیم. او برای ما شخصیتی فرهنگی و اهل مطالعه بود که به‌طور جدی به ادبیات و به‌ویژه مثنوی معنوی علاقه دارد. برای من جالب بود که یک فوتبالیست به‌جای اینکه مانند بسیاری از هم‌نسلانش سرمایه و زندگی خود را صرف فعالیت‌های اقتصادی و ساخت‌وساز کند، به حوزه کتاب و فرهنگ علاقه‌مند شده و در این مسیر سرمایه‌گذاری کرده است. همین وجوه شخصیتی برای ما اهمیت داشت.
برای هر مهمان، پیش از ضبط ساعت‌ها وقت گذاشتیم
برنا: در صحبت‌هایتان به نقش اتاق فکر در انتخاب مهمانان اشاره کردید. به نظر می‌رسد در این انتخاب‌ها، علاوه بر وجه فرهنگی و تخصصی افراد، به جذابیت آن‌ها برای مخاطب و امکان دیده‌شدن برنامه هم توجه داشته‌اید. این دو نگاه گاهی با یکدیگر در تعارض قرار نمی‌گرفتند؟
طهرانی: در اتاق فکر، هرکدام از ما از زاویه خودمان به موضوع نگاه می‌کردیم و در نهایت تلاش می‌کردیم به یک نقطه مشترک برسیم. برای مثال کوشا دهقان، تهیه‌کننده برنامه به دلیل مسئولیت ذاتی‌اش در قبال سرمایه‌گذار، طبیعتا دغدغه حفظ سرمایه و دیده‌شدن برنامه را داشت. ما نمی‌خواستیم برنامه‌ای بسازیم که تولید شود و کسی آن را نبیند.
من تجربه‌ای از سال ۱۳۹۳ دارم که قرار بود کاری برای شبکه چهار انجام دهم. آن زمان پیشنهادهایی برای جذب مخاطب بیشتر مطرح کردم اما مسئولان شبکه معتقد بودند ضرورتی برای افزایش مخاطب ندارند. این‌جا شرایط متفاوت بود؛ ما با یک پلتفرم و سرمایه‌گذار بخش خصوصی مواجه بودیم و طبیعتا دیده‌شدن برنامه اهمیت داشت. بنابراین باید از چهره‌هایی هم دعوت می‌کردیم که برای مخاطب شناخته‌شده و محبوب باشند.
با این حال، تلاش کردیم حتی در انتخاب این چهره‌ها هم به وجوه متفاوت و کمتر دیده‌شده شخصیتشان بپردازیم. برای مثال، نیما شعبان‌نژاد را در نظر بگیرید. تصویری که از او در «هم‌کلام» می‌بینید، با آنچه ممکن است مخاطب از حضورش در برنامه‌های دیگر انتظار داشته باشد، متفاوت است. او پیش از حضور در برنامه تاکید داشت که درباره دهه ۶۰ و دوران مدرسه صحبت کند و حتی می‌گفت نباید آن دوران را بیش از اندازه نوستالژیک و زیبا جلوه داد؛ چون برای بسیاری از ما دوران دشواری بوده است. این نشان می‌داد که او هم دغدغه‌ها و حرفهای جدی برای مطرح‌کردن دارد.
برنا: یکی از نکاتی که در ساختار گفت‌وگوها به چشم می‌آید، مشخص‌بودن مسیر بحث است. برخلاف برخی برنامه‌ها که گفت‌وگو در آن‌ها پراکنده می‌شود، در «هم‌کلام» به نظر می‌رسد مهمان با آمادگی قبلی درباره موضوعات مشخصی صحبت می‌کند. این نظم تا چه اندازه حاصل کار نویسنده و پیش‌تولید برنامه است؟
طهرانی: به نظرم یکی از اتفاق‌های درست و مهمی که در این برنامه افتاد، حضور جدی رامبد خانلری به‌عنوان نویسنده بود. او حدود سه ماه برای این کار وقت گذاشت و صرفا نامش به‌عنوان نویسنده در تیتراژ نیامده بود. بعد از اینکه مهمانان نهایی مشخص شدند، رامبد با تک‌تک آن‌ها ارتباط گرفت؛ گاهی تلفنی و گاهی حضوری. حتی به خانه بعضی از مهمانان رفت و ساعت‌ها با آن‌ها صحبت کرد. آیتم‌ها و موضوعاتی که در برنامه می‌بینید، با همین گفت‌وگوها و همفکری میان نویسنده و مهمانان شکل گرفت.
شاید یکی از دلایلی که هنگام ضبط کمتر با پراکندگی بحث مواجه می‌شدیم، همین فرایند بود. مهمان می‌دانست قرار است درباره چه موضوعی صحبت کند و مسیر گفت‌وگو تا حد زیادی مشخص بود. البته این به معنای محدودکردن صحبت‌های او نبود، بلکه کمک می‌کرد بحث از موضوع اصلی فاصله نگیرد.
برای بخش پنج‌دقیقه‌ای برنامه هم خلاقیتی به خرج دادیم و هشت وسیله در اختیار مهمان قرار دادیم که هرکدام می‌توانست یادآور مقطع یا خاطره‌ای از زندگی او باشد. این وسایل بهانه‌ای برای شروع صحبت و ورود به خاطرات و تجربه‌های شخصی مهمان بودند.
برای من، این پیش‌تولید تجربه تازه‌ای بود. به این نتیجه رسیدم که حتی در یک برنامه گفت‌وگومحور با ساختاری ساده، پیش‌تولید یکی از مهم‌ترین ارکان کار است. درست مانند ساخت فیلم، وقتی پیش از حضور در صحنه ساعت‌ها درباره موضوعات فکر شده و با مهمان صحبت شده باشد، طبیعتا خروجی نهایی کیفیت بهتری پیدا می‌کند.
موسیقی؛ تلاشی برای شکستن فضای جدی برنامه
برنا: در کنار گفت‌وگوهای فرهنگی و ادبی، بخش موسیقی هم در «هم‌کلام» جایگاه ویژه‌ای دارد. انتخاب قطعاتی از موسیقی دهه‌های ۵۰ و ۶۰ و اجرای زنده آن‌ها، فضای متفاوتی به برنامه داده است. ایده این بخش از کجا شکل گرفت؟ آیا استفاده از موسیقی و حتی هوش مصنوعی در روایت قصه زندگی مهمانان، بخشی از تلاش شما برای ایجاد تنوع در ساختار برنامه بود؟
طهرانی: ایده این بخش هم در اتاق فکر شکل گرفت. البته اجازه بدهید یک اعترافی بکنم؛ شاید بعضی از دوستان با آن موافق نباشند اما انتخاب تک‌تک این ۱۲ قطعه موسیقی تا حد زیادی سلیقه شخصی من بود. این‌ها قطعاتی بودند که خودم به آن‌ها علاقه داشتم و دوست داشتم موسیقی هم در برنامه حضور داشته باشد.
از طرفی، برنامه ما ساختار و امکانات تولید بسیار پرطمطراقی نداشت. حامی مالی ما یک مجموعه انتشاراتی بود و طبیعتا با محدودیت‌هایی در زمینه سرمایه و امکانات مواجه بودیم. من هم شخصا چندان به فضاهای پرزرق‌وبرق علاقه ندارم. به همین دلیل فکر کردم می‌توانیم در همین ساختار ساده، با اضافه‌کردن یک مولفه موسیقایی، هم برنامه را برای مخاطب عمومی جذاب‌تر کنیم و هم کمی از فضای جدی فرهنگی و ادبی آن فاصله بگیریم.
انتهای پیام/