به گزارش برنا، کاهش ۲۰ درصدی تولید و صادرات در پی تنش های منطقه ای ، رکود ساختوساز و تشدید رقابت منطقهای، ضرورت بازنگری در نقشه صادراتی ایران و ورود جدیتر به بازار پنج کشور همسایه را افزایش داده است.
صنعت کاشی و سرامیک ایران در شرایطی با چالشهای تازه مواجه شده که از یک سو ظرفیت بالای تولید و فناوری روز را در اختیار دارد و از سوی دیگر، با محدودیت تقاضای داخلی و وابستگی قابلتوجه به بازارهای صادراتی روبهرو است. بررسی وضعیت این صنعت نشان میدهد شکاف میان ظرفیت تولید و مصرف داخلی، صادرات را به مهمترین مسیر حفظ فعالیت کارخانهها تبدیل کرده است؛ مسیری که هرگونه اختلال در آن میتواند پیامدهای مستقیمی برای تولید، اشتغال و سرمایه در گردش واحدهای صنعتی داشته باشد.
ظرفیت ۵۰۰ میلیون مترمربعی در برابر بازار داخلی محدود
بر اساس آمار اعلامشده از سوی انجمن صنفی تولیدکنندگان کاشی و سرامیک، تولید سالانه ایران به حدود ۵۰۰ میلیون مترمربع میرسد که نزدیک به ۴۰ درصد آن، معادل ۲۰۰ میلیون مترمربع، به بازارهای خارجی اختصاص دارد. ظرفیت نصبشده کارخانهها نیز دو تا سه برابر نیاز بازار داخلی برآورد شده است. این فاصله نشان میدهد صنعت کاشی ایران برای استفاده اقتصادی از ظرفیتهای موجود، به بازارهای صادراتی پایدار نیاز دارد و رکود ساختوساز داخلی بهتنهایی امکان جذب تولید مازاد را فراهم نمیکند.
بهنام عزیززاده، دبیر انجمن صنفی تولیدکنندگان کاشی و سرامیک ایران، با اشاره به جایگاه چهارم ایران در تولید و صادرات جهانی این محصول اعلام کرده است که این صنعت در پی شرایط جنگی با کاهش حدود ۲۰ درصدی تولید و صادرات مواجه شده و در حال حاضر حدود ۷۰ درصد صادرات آن به عراق اختصاص دارد؛ او همچنین هشدار داده است که مسدودشدن مرزهای زمینی با عراق میتواند با افزایش هزینه حملونقل، توقف محمولهها و کاهش اعتماد خریداران خارجی، آسیب جدی به صادرات و فعالیت واحدهای تولیدی وارد کند.
عراق بزرگترین بازار و مهمترین ریسک صادراتی
تمرکز ۷۰ درصدی صادرات در یک بازار، در کنار مزیتهای تجاری، ریسک بزرگی برای صنعت ایجاد میکند. بر اساس محاسبه سهم اعلامشده انجمن، از صادرات سالانه ۲۰۰ میلیون مترمربعی، حدود ۱۴۰ میلیون مترمربع به عراق وابسته است و سهم سایر بازارها تنها حدود ۶۰ میلیون مترمربع برآورد میشود.
اختلال در مرزهای عراق فقط موجب تأخیر در تحویل کالا نمیشود. توقف کامیونها، افزایش هزینه حملونقل، خواب سرمایه صادرکنندگان، تأخیر در دریافت مطالبات و کاهش اطمینان خریداران خارجی از جمله پیامدهای این وضعیت است. در تجارت بینالمللی، استمرار تأمین و تحویل بهموقع کالا اهمیت زیادی دارد و خریداران در صورت تکرار اختلالات ممکن است به سراغ تأمینکنندگان رقیب بروند. به همین دلیل، حتی بازگشایی مرزها نیز لزوماً به معنای بازگشت فوری تمام سفارشهای ازدسترفته نخواهد بود.
بازارهای چند سال پیش صادرات ایران
بررسی دادههای تجارت بینالمللی ایران در سال ۲۰۲۳ نشان میدهد پاکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان در کنار عراق از مقاصد صادراتی کاشی ایران بودهاند. در گروه تعرفهای HS ۶۹۰۷، ارزش صادرات ایران به پاکستان حدود ۱۷.۱ میلیون دلار، افغانستان ۱۳ میلیون دلار، جمهوری آذربایجان ۱۰.۵ میلیون دلار و ارمنستان حدود ۶.۴ میلیون دلار ثبت شده است.
مجموع صادرات به این چهار کشور حدود ۴۷ میلیون دلار بوده که در مقایسه با بیش از ۲۳۰ میلیون دلار صادرات ثبتشده به عراق در همین گروه کالایی، فاصله قابلتوجهی دارد. این اختلاف نشان میدهد ظرفیت بازارهای همسایه هنوز به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است. البته این آمار مربوط به یک گروه مشخص تعرفهای است و نباید با کل صادرات صنعت کاشی و سرامیک یکسان در نظر گرفته شود.
پاکستان با جمعیت بالا و نیاز مستمر به توسعه زیرساختها و ساختوساز، افغانستان با نیازهای بازسازی و توسعه شهری، جمهوری آذربایجان با پروژههای عمرانی و ساختمانی و ارمنستان با ظرفیت تجارت منطقهای، میتوانند در برنامه توسعه بازار تولیدکنندگان ایرانی جایگاه مهمتری پیدا کنند. توسعه شبکه توزیع، حضور در نمایشگاههای تخصصی، قراردادهای مستقیم با سازندگان و شرکتهای ساختمانی و ایجاد مسیرهای حملونقل مطمئن از جمله اقداماتی است که میتواند سهم ایران را در این بازارها افزایش دهد.
ترکیه رقیب جدی ایران در بازار منطقه
رقابت منطقهای نیز یکی از عوامل تعیینکننده آینده صادرات کاشی ایران است. ترکیه با برخورداری از صنعت قدرتمند سرامیک و شبکه صادراتی گسترده، یکی از رقبای مهم تولیدکنندگان ایرانی محسوب میشود. بر اساس گزارش وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه، تولید کاشی سرامیکی این کشور در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳۱۸ میلیون مترمربع رسیده است.
همچنین آمار عملکرد صادراتی ترکیه در ۹ ماه نخست سال ۲۰۲۶، از صادرات حدود ۵۶ میلیون مترمربع کاشی به ارزش ۴۴۷ میلیون دلار حکایت دارد. حجم صادرات این کشور در مقایسه با دوره مشابه کاهش ۱۷ درصدی و ارزش آن افت حدود ۱۰ درصدی داشته است. این روند نشان میدهد بازار جهانی با فشار تقاضا و رقابت مواجه است و حتی تولیدکنندگان بزرگ نیز برای حفظ بازارهای خود به سیاستهای صادراتی فعال نیاز دارند.
افت تولید و فشار بر اقتصاد کارخانهها
کاهش ۲۰ درصدی تولید و صادرات در شرایطی رخ داده که بازار داخلی نیز با رکود ساختوساز روبهرو است. اگر کاهش اعلامشده را بهصورت فرضی بر پایه تولید ۵۰۰ میلیون مترمربعی محاسبه کنیم، حجم تولید به حدود ۴۰۰ میلیون مترمربع میرسد؛ این رقم یک محاسبه سناریویی است و نه آمار قطعی تولید سال ۱۴۰۵.
ادامه این شرایط میتواند موجودی انبار کارخانهها را افزایش دهد، گردش نقدینگی را کاهش دهد و هزینههای ثابت تولید را بر دوش واحدهایی قرار دهد که با ظرفیت پایینتر فعالیت میکنند. در صنایع پیوسته و سرمایهبر مانند کاشی و سرامیک، کاهش ظرفیت بهرهبرداری میتواند هزینه تمامشده هر مترمربع محصول را نیز افزایش دهد و قدرت رقابت قیمتی تولیدکنندگان را تضعیف کند.
تنوع صادراتی شرط حفظ جایگاه جهانی ایران
صنعت کاشی و سرامیک ایران برای عبور از شرایط فعلی به راهبردی فراتر از اتکا به بازار عراق نیاز دارد. توسعه بازار پاکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، ورود هدفمند به بازارهای آسیای مرکزی، تقویت مسیرهای جایگزین حملونقل و انعقاد قراردادهای بلندمدت صادراتی میتواند ریسک تمرکز بازار را کاهش دهد.
در کنار آن، کنترل هزینه انرژی، بهبود بهرهوری خطوط تولید، ثبات مقررات صادراتی، تسهیل امور گمرکی و تأمین سرمایه در گردش باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد. مزیت تولید زمانی به درآمد پایدار تبدیل میشود که محصول ایرانی با قیمت رقابتی، کیفیت استاندارد و در زمان مقرر به دست خریدار خارجی برسد.
در نهایت، چالش اصلی صنعت کاشی ایران تنها افت ۲۰ درصدی تولید یا احتمال اختلال در مرز عراق نیست؛ بلکه وابستگی بالای صادرات به یک بازار و استفادهنشدن از ظرفیت کامل بازارهای منطقهای است. صنعتی با ظرفیت ۵۰۰ میلیون مترمربع تولید سالانه، برای حفظ جایگاه جهانی خود به نقشه صادراتی متنوع و زیرساخت تجاری پایدار نیاز دارد. عبور از وابستگی ۷۰ درصدی به عراق میتواند مهمترین گام برای کاهش ریسک صادرات و جلوگیری از تداوم رکود در کارخانههای کاشی و سرامیک کشور باشد.
انتهای پیام/