تبسم کشاورز_ نمایش «سه دقیقه تا پایان جهان» به نویسندگی و کارگردانی تینو صالحی، با روایت زندگی انسانی که ناگهان در میانه جهان اجتماعی ظاهر میشود، فرصتی برای بازاندیشی در مفاهیمی، چون زبان، هویت و نقش جامعه در شکلگیری فرد فراهم میکند؛ اجرایی که در کنار بازیهای قابل اعتنا، این پرسش را پیش میکشد که چه اندازه از آنچه امروز هستیم، حاصل انتخابهای ماست و چه اندازه را از جهانی به ارث بردهایم که پیش از ما وجود داشته است.
«سه دقیقه تا پایان جهان» روایت کاسپار است؛ انسانی مرموز که در ۱۸سالگی، بدون شناختی از زبان، تمدن و مناسبات اجتماعی، ناگهان در میدان یک شهر ظاهر میشود. او نه با قواعد زندگی جمعی آشناست، نه معنای واژهها را میداند و نه میتواند مانند دیگران با محیط اطرافش ارتباط برقرار کند.
کاسپار باید همهچیز را از ابتدا بیاموزد؛ از راه رفتن و حرف زدن تا شناخت اشیا، فهم رفتار دیگران و پیدا کردن جای خود در جهانی که پیش از ورود او، قواعد و قراردادهایش شکل گرفتهاند.
این موقعیت، در ظاهر روایت مواجهه انسانی متفاوت با جامعه است، اما نمایش بهتدریج از سطح داستان فراتر میرود و مخاطب را با پرسشی اساسی روبهرو میکند... آنچه ما طبیعی، بدیهی و حتی ذاتی میدانیم، تا چه اندازه محصول یادگیری و زندگی در جامعه است؟ شاید اگر کسی از بیرون به زندگی روزمره ما نگاه کند، بسیاری از رفتارها و قواعدی که برایمان عادی شدهاند، به همان اندازه غریب و نامفهوم به نظر برسند که جهان آدمها برای کاسپار.
یکی از برجستهترین امتیازهای اجرا، بازی محمد معتضدی در نقش کاسپار است. او با تسلط بر بدن، میمیک و بیان، مسیر تدریجی آشنایی شخصیت با جهان پیرامونش را باورپذیر میکند. حرکات غریزی، واکنشهای ناآشنا و تلاش برای ادای کلمات، بهتدریج جای خود را به رفتارهایی میدهند که از تجربه حضور در جامعه ناشی میشوند. معتضدی برای ساختن این شخصیت صرفا به دیالوگ متکی نیست؛ بدن او پیش از کلام به روایت میآید و بخش مهمی از وضعیت درونی کاسپار را منتقل میکند. همین توجه به جزئیات حرکتی و تغییر تدریجی رفتار، بازی او را به یکی از نقاط قوت نمایش تبدیل کرده است.
در کنار او، توماج دانشبهزادی با حضوری مسلط و بازی حسابشده، به پیشبرد موقعیتهای نمایشی کمک میکند. رویا جاویدنیا نیز با ظرافت و کنترل در اجرا، از دیگر بازیگران قابل اعتنای این مجموعه است. هماهنگی گروه بازیگری در شکل دادن به جهان کاسپار، به انسجام موقعیتهایی کمک میکند که در آنها مرز میان ناآشنایی فرد و قواعد تثبیتشده جامعه بهتدریج آشکار میشود.
تینو صالحی نیز علاوه بر نویسندگی و کارگردانی، حضور کوتاهی در مقام بازیگر دارد.
یکی از موقعیتهای تاملبرانگیز نمایش، آموزش نام اشیا به کاسپار است؛ اینکه یک شیء (کاسه) است و دیگری (قفس). این صحنه در عین سادگی به مسئلهای بنیادین در زبان اشاره میکند. رابطه میان واژهها و معنایی که به آنها نسبت میدهیم، رابطهای طبیعی و تغییرناپذیر نیست، بلکه بر پایه قراردادهای زبانی و اجتماعی شکل گرفته است.
این همان نکتهای است که در اندیشه فردینان دو سوسور، زبانشناس سوئیسی، درباره قراردادی بودن رابطه میان دال و مدلول مطرح میشود. کاسپار باید یاد بگیرد که چگونه برای اشیا نامگذاری کند و میان واژهها و جهان پیرامونش ارتباط برقرار سازد؛ فرایندی که برای دیگران از دوران کودکی آغاز شده و آنقدر در زندگی روزمره تکرار شده است که کمتر به ماهیت آن فکر میکنیم.
اما نمایش در همین نقطه متوقف نمیماند. مواجهه کاسپار با صداها، اخبار و روایتهای رسانهای از کشورهای مختلف، لایه دیگری به این ایده اضافه میکند. جامعه تنها نام اشیا و شیوه سخن گفتن را به انسان نمیآموزد؛ بلکه در شکلگیری نگاه او به جهان، تشخیص درست و نادرست و حتی تعریفش از واقعیت نیز نقش دارد. آنچه میشنویم، میخوانیم و از دیگران دریافت میکنیم، بهتدریج در ساختن تصویری که از جهان داریم موثر میشود. به این ترتیب، کاسپار فقط در حال یادگیری زبان نیست؛ او با مجموعهای از روایتها و برداشتها روبهرو میشود که پیش از او وجود داشتهاند و حالا قرار است در شکلگیری شناختش از جهان سهم داشته باشند.
از این منظر، نمایش پرسشی فراتر از وضعیت یک انسان متفاوت مطرح میکند. اگر بخش مهمی از شناخت ما از جهان از مسیر زبان، آموزش، رسانه و قراردادهای اجتماعی شکل میگیرد، مرز میان آنچه خودمان انتخاب کردهایم و آنچه به ما آموختهاند کجاست؟ آیا میتوان از هویتی کاملا مستقل از جامعه سخن گفت؟ یا انسان، حتی در خصوصیترین لایههای اندیشه و باور خود، با ردپای محیطی زندگی میکند که در آن رشد کرده است؟
تینو صالحی در مقام نویسنده و کارگردان، ایدهای قابل تامل را به اجرایی منسجم و خوشریتم تبدیل کرده است. طراحی موقعیتها و هدایت بازیگران در نمایش تدریجی دگرگونی کاسپار، از نقاط قوت کار اوست. متن نیز با عبور از روایت یک انسان مرموز، امکان تامل درباره هویت، زبان و تاثیر جامعه بر شکلگیری فرد را فراهم میکند. البته اجرا در همه لحظات به یک اندازه اثرگذار نیست و نمیتوان آن را اثری بینقص دانست؛ با این حال، ایده مرکزی نمایش و کیفیت بازیها، آن را به تجربهای دیدنی و قابل تامل تبدیل کرده است.
«سه دقیقه تا پایان جهان» در نهایت ما را به تماشای انسانی دعوت میکند که جهان را برای نخستینبار میشناسد؛ اما شاید اهمیت کاسپار در تفاوت او با دیگران نباشد بلکه در فرصتی باشد که برای دیدن دوباره جهان به ما میدهد. او چیزهایی را از ما میپرسد که مدتهاست به دلیل عادت، دیگر دربارهشان سوال نمیکنیم. شاید مواجهه با او یادآوری کند که انسان بودن، برخلاف تصورمان، امری تمامشده و از پیش تعیینشده نیست؛ ما در طول زندگی، در ارتباط با دیگران و در دل قراردادهای اجتماعی، مدام در حال آموختن و بازتعریف خود هستیم.
نمایش «سه دقیقه تا پایان جهان» به نویسندگی و کارگردانی تینو صالحی و تهیهکنندگی آزیتا موگویی این روزها در تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است.
انتهای پیام/