دکتر یزدانیان در خبرگزاری برنا سمنان نوشت: وقتی از آمادگی یک کشور برای مواجهه با بحران سخن میگوییم، معمولاً نخستین موضوعی که به ذهن میرسد، توان نظامی، تجهیزات، زیرساختهای حیاتی و ظرفیت دستگاههای رسمی است؛ اما تجربه بحرانهای بزرگ نشان میدهد که هیچ کشوری صرفاً با اتکا به این ظرفیتها نمیتواند آثار یک بحران گسترده را مدیریت کند.
بخش مهمی از توان کشور در چنین شرایطی به میزان آمادگی جامعه، اعتماد عمومی، انسجام اجتماعی، توان تأمین نیازهای اساسی و قابلیت مردم برای همکاری با یکدیگر و با نهادهای مسئول بازمیگردد.
از این منظر، تابآوری اجتماعی یکی از مؤلفههای اساسی امنیت و قدرت ملی در شرایط بحران است. جامعه تابآور جامعهای نیست که صرفاً فشار را تحمل کند؛ بلکه جامعهای است که بتواند در شرایط دشوار، ارتباطات اجتماعی خود را حفظ کند، نیازهای اساسی را تأمین کند، خود را با شرایط جدید سازگار سازد و پس از عبور از بحران، مسیر بازسازی و بازگشت به شرایط عادی را طی کند.
جامعه ایران از سرمایههای اجتماعی و فرهنگی مهمی برخوردار است؛ خانواده، شبکههای خویشاوندی، سنتهای همیاری، گروههای داوطلبانه، نهادهای مذهبی و فرهنگی و ظرفیتهای محلی، همگی میتوانند در زمان بحران به منابع مهم حمایت اجتماعی تبدیل شوند. با این حال، این ظرفیتها در صورتی میتوانند به تابآوری پایدار تبدیل شوند که با سیاستگذاری مناسب، هماهنگی نهادی، حمایت اقتصادی و برنامهریزی پیشینی همراه شوند.
تابآوری اجتماعی؛ فراتر از تحمل بحران
تابآوری اجتماعی مجموعهای از ظرفیتهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی است که به یک جامعه امکان میدهد در برابر بحران مقاومت کند، خود را با شرایط جدید سازگار سازد و پس از بحران به بازسازی بپردازد.
بر این اساس، تابآوری را نباید صرفاً با میزان تحمل مردم سنجید. جامعهای که بتواند در شرایط بحران، خدمات ضروری را حفظ کند، از گروههای آسیبپذیر حمایت کند، ارتباطات اجتماعی خود را از دست ندهد، اطلاعات معتبر دریافت کند و امکان مشارکت شهروندان را فراهم آورد، از ظرفیت بالاتری برای عبور از بحران برخوردار است.
تابآوری همچنین یک وضعیت ثابت نیست. ممکن است جامعهای در یک بحران از انسجام اجتماعی بالایی برخوردار باشد، اما در صورت استمرار فشارهای اقتصادی، کاهش اعتماد یا فرسایش منابع اجتماعی، در مواجهه با بحرانهای بعدی آسیبپذیرتر شود. بنابراین، تابآوری باید به عنوان یک فرایند مستمر و قابل تقویت در سیاستگذاری عمومی مورد توجه قرار گیرد.
سرمایه اجتماعی؛ نخستین پشتوانه تابآوری
یکی از مهمترین منابع تابآوری در جامعه ایران، سرمایه اجتماعی و فرهنگی است. خانواده و شبکههای خویشاوندی، روابط همسایگی، گروههای داوطلبانه، مساجد، هیئتها، خیریهها و سایر مجموعههای اجتماعی میتوانند در زمان بحران بخشی از نیازهای حمایتی جامعه را پوشش دهند.
این ظرفیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که دستگاههای رسمی با حجم گستردهای از نیازها مواجه باشند. در چنین شرایطی، شبکههای اجتماعی محلی میتوانند به شناسایی افراد نیازمند، انتقال اطلاعات، حمایت از سالمندان و افراد دارای نیازهای ویژه، توزیع کمکها و حفظ ارتباطات اجتماعی کمک کنند.
اما سرمایه اجتماعی زمانی به یک ظرفیت پایدار تبدیل میشود که مردم احساس کنند مشارکت آنان نتیجه دارد. مشارکت بدون اعتماد و بدون مشاهده نتیجه، به مرور کاهش مییابد. بنابراین، شفافیت، پاسخگویی و اطلاعرسانی صحیح باید در کنار مشارکت اجتماعی قرار گیرد.
هر اندازه مردم بدانند منابع چگونه مصرف میشود، مسئولیت هر نهاد چیست و مشارکت آنان چه اثری بر وضعیت جامعه دارد، امکان شکلگیری همکاری پایدار بیشتر خواهد شد.
اقتصاد و اعتماد؛ دو نقطه حساس تابآوری
تابآوری اجتماعی را نمیتوان از وضعیت اقتصادی جامعه جدا کرد. خانواری که پیش از بحران نیز با مشکلات اقتصادی، کاهش قدرت خرید، بیثباتی درآمد یا ناامنی شغلی مواجه است، در برابر یک بحران گسترده با فشار بیشتری روبهرو خواهد شد.
در چنین شرایطی، بحران ممکن است علاوه بر آسیبهای مستقیم، آثار ثانویهای بر اشتغال، درآمد خانوار، کسبوکارهای خرد و دسترسی به کالاها و خدمات ایجاد کند. بنابراین، برنامه تابآوری باید از پیش برای حمایت از گروههایی که در برابر اختلال اقتصادی آسیبپذیرتر هستند، پیشبینی لازم را داشته باشد.
در کنار اقتصاد، اعتماد عمومی نیز اهمیت اساسی دارد. در شرایط بحرانی، مردم به اطلاعات، تصمیمها و عملکرد نهادهای مسئول وابستگی بیشتری پیدا میکنند. اگر اطلاعات رسمی دیر، ناقص یا متناقض منتشر شود، زمینه برای گسترش شایعات و افزایش اضطراب اجتماعی فراهم میشود.
از این رو، امنیت اقتصادی و اعتماد عمومی را باید بخشی از زیرساخت تابآوری اجتماعی دانست، نه موضوعاتی جدا از مدیریت بحران
محله؛ نقطه آغاز تابآوری اجتماعی
اگرچه مدیریت بحران در سطح ملی برنامهریزی میشود، اما بخش مهمی از بحران در سطح محله و زندگی روزمره مردم تجربه میشود. مردم در نخستین مرحله بحران، با خانواده، ساختمان، همسایگان، محله، مدرسه، محل کار و شبکههای نزدیک خود مواجهاند.
به همین دلیل، یکی از مهمترین الزامات تابآوری اجتماعی، محلهمحور کردن بخشی از برنامههای آمادگی و مدیریت بحران است.
هر محله میتواند پیش از وقوع بحران، یک شناسنامه از ظرفیتها و آسیبپذیریهای خود داشته باشد؛ از جمله تعداد خانوارها، افراد سالمند یا دارای نیازهای ویژه، افراد دارای مهارتهای پزشکی و امدادی، مراکز عمومی، ظرفیت اسکان موقت، امکانات موجود، مسیرهای دسترسی، منابع ضروری و گروههای داوطلب.
این اطلاعات نباید در زمان وقوع بحران جمعآوری شود. ارزش واقعی آن زمانی آشکار میشود که پیش از بحران تهیه، بهروزرسانی و در اختیار سازوکارهای مسئول قرار گرفته باشد.
در چنین الگویی، مراکز عمومی محله مانند مدارس، مساجد، مراکز فرهنگی و ورزشی، در صورت برخورداری از شرایط فنی و ایمنی لازم، میتوانند بخشی از شبکه پشتیبانی محله باشند.
مشارکت مردم؛ از واکنش مقطعی تا آمادگی سازمانیافته
مشارکت مردم در شرایط بحران نباید تنها به کمک مالی یا حضور فیزیکی محدود شود. جامعه مجموعه بزرگی از تخصصها و توانمندیها را در اختیار دارد؛ پزشکان، پرستاران، مهندسان، رانندگان، صاحبان کسبوکار، نیروهای داوطلب، معلمان، دانشجویان و افراد دارای مهارتهای مختلف میتوانند هر یک بخشی از نیازهای جامعه را پوشش دهند.
اما فعال شدن این ظرفیت نیازمند سازماندهی است. اگر مشارکت بدون برنامه انجام شود، ممکن است بخشی از منابع در جایی متمرکز شود که نیاز کمتری وجود دارد و مناطق دیگر با کمبود مواجه شوند.
بنابراین، لازم است پیش از بحران، سازوکاری برای شناسایی ظرفیتهای مردمی، ثبت تخصصها، تعیین نیازها، هماهنگی داوطلبان و گزارشدهی درباره نحوه استفاده از منابع طراحی شود.
این رویکرد مشارکت مردم را از یک واکنش احساسی و مقطعی به یک ظرفیت پایدار برای مدیریت بحران تبدیل میکند.
تابآوری اقتصادی؛ حفظ زندگی روزمره مردم
یکی از اهداف اصلی مدیریت بحران باید این باشد که زندگی روزمره مردم تا حد امکان استمرار پیدا کند. بحران زمانی به یک آسیب اجتماعی عمیق تبدیل میشود که اختلال در خدمات و فعالیتهای اقتصادی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
حفظ زنجیره تأمین کالاهای ضروری، استمرار خدمات عمومی، حمایت از خانوارهای آسیبپذیر، پشتیبانی از کسبوکارهای خرد و فراهم کردن امکان بازگشت سریع فعالیتهای اقتصادی، باید بخشی از برنامه تابآوری باشد.
در این میان، مشاغل خرد و غیررسمی نیازمند توجه ویژه هستند؛ زیرا بسیاری از این فعالیتها درآمد روزمره خانوار را تأمین میکنند و در برابر تعطیلی یا اختلال ناگهانی، آسیبپذیری بیشتری دارند.
حمایتهای اضطراری، تسهیلات کوتاهمدت، سازوکارهای حمایتی برای کارگران و صاحبان کسبوکارهای آسیبدیده و حفظ دسترسی به کالاهای ضروری میتواند از تبدیل یک بحران موقت به یک بحران اقتصادی و اجتماعی طولانیمدت جلوگیری کند.
اطلاعرسانی؛ زیرساخت اعتماد عمومی
در شرایط بحران، اطلاعات صحیح یکی از نیازهای اساسی جامعه است. مردم باید بدانند چه اتفاقی افتاده، چه خدماتی در دسترس است، برای دریافت کمک به کجا مراجعه کنند و اخبار معتبر را از چه منابعی دریافت کنند.
به همین دلیل، نظام اطلاعرسانی بحران باید پیش از وقوع بحران طراحی و آزموده شده باشد. تعدد پیامهای متناقض، نبود مرجع مشخص برای دریافت اطلاعات و تأخیر در اطلاعرسانی میتواند اعتماد عمومی را کاهش دهد.
یکی از راهکارهای قابل بررسی، ایجاد یک سکوی ملی تابآوری است که بتواند در شرایط اضطراری اطلاعات مربوط به خدمات ضروری، مراکز امدادی، مسیرهای دریافت کمک، اطلاعیههای رسمی و نیازهای محلی را در اختیار مردم قرار دهد.
البته موفقیت چنین سامانهای به سادگی استفاده، دسترسی عمومی، امنیت اطلاعات و مهمتر از همه اعتماد مردم به اطلاعات منتشرشده وابسته است.
هماهنگی ملی؛ حلقه اتصال دولت و جامعه
تابآوری اجتماعی زمانی میتواند به یک ظرفیت واقعی تبدیل شود که میان دستگاههای رسمی و ظرفیتهای جامعه ارتباط منسجم وجود داشته باشد.
در بحرانهای گسترده، دستگاههای مختلف در حوزههایی مانند خدمات عمومی، تأمین کالاهای ضروری، حمایت اجتماعی، اطلاعرسانی، سلامت، حملونقل و پشتیبانی اقتصادی مسئولیت دارند. در کنار این دستگاهها نیز ظرفیتهای گسترده مردمی و محلی وجود دارد.
چالش اصلی این است که این ظرفیتها چگونه در کنار یکدیگر قرار گیرند.
نبود تقسیم کار روشن میتواند موجب موازیکاری، اتلاف منابع یا تأخیر در پاسخگویی شود. بنابراین، یکی از الزامات تابآوری، وجود سازوکاری روشن برای هماهنگی ملی، استانی، شهرستانی و محلی است.
این سازوکار لزوماً به معنای ایجاد یک سازمان جدید نیست. مهمتر از ایجاد ساختار تازه، باید مسئولیتها، حدود اختیارات، مسیر انتقال اطلاعات، شیوه تخصیص منابع و نحوه مشارکت ظرفیتهای مردمی از پیش مشخص باشد.
به بیان دیگر، هدف باید ایجاد یک شبکه هماهنگ و پاسخگو باشد که بتواند ظرفیتهای ملی را به ظرفیتهای محلی متصل کند.
زیرساختهای محلی؛ تابآوری بدون آمادگی فیزیکی ممکن نیست
تابآوری اجتماعی تنها با سرمایه اجتماعی ایجاد نمیشود. مردم در شرایط بحران به مکان امن، آب، انرژی، خدمات پزشکی، ارتباطات و امکانات اولیه نیاز دارند.
از این رو، باید ظرفیت زیرساختهای موجود پیش از بحران ارزیابی شود. برخی فضاهای عمومی میتوانند پس از بررسی فنی و رعایت الزامات ایمنی، برای ارائه خدمات اضطراری یا اسکان موقت مورد استفاده قرار گیرند.
همچنین ایجاد یا تجهیز مراکز چندمنظوره محلهای میتواند امکان ارائه خدمات اولیه، حفظ ارتباطات اجتماعی و سازماندهی کمکهای محلی را افزایش دهد.
این مراکز البته باید بر اساس استانداردهای مشخص، با تعیین مسئولیت و تحت نظارت دستگاههای ذیربط فعالیت کنند.
آمادگی پیش از بحران؛ شرط اصلی تابآوری
مهمترین تغییر در سیاستگذاری بحران، حرکت از مدیریت واکنشی به آمادگی پیشینی است.
نمیتوان پس از وقوع بحران درباره حمایت از خانوارها، تأمین کالا، سازماندهی داوطلبان، اطلاعرسانی، ظرفیت مراکز محلی یا نحوه استمرار خدمات تصمیمگیری کرد.
بخش مهمی از تابآوری باید در دوره آرامش ساخته شود.
برای این منظور، میتوان در سطح استان، شهرستان و محله برنامههای مشخصی برای شناسایی آسیبپذیریها، آموزش عمومی، تمرین سناریوهای بحران، ارزیابی ظرفیتهای موجود و تعیین مسیرهای ارتباطی تدوین کرد.
همچنین لازم است شاخصهای مشخصی برای ارزیابی تابآوری وجود داشته باشد؛ شاخصهایی مانند میزان دسترسی به خدمات ضروری، ظرفیت مراکز محلی، سرعت پاسخگویی، میزان مشارکت داوطلبانه، استمرار فعالیتهای اقتصادی و توان بازگشت جامعه به شرایط عادی.
از سرمایه اجتماعی تا حکمرانی تابآور
تابآوری اجتماعی را نمیتوان صرفاً یک موضوع فرهنگی یا مسئولیت مردم دانست. اگر قرار است جامعه در برابر بحرانهای گسترده آماده باشد، این موضوع باید به بخشی از سیاستگذاری عمومی و حکمرانی تبدیل شود.
دولت مسئول ایجاد زیرساخت، قانونگذاری، هماهنگی، حمایت اجتماعی و تضمین استمرار خدمات عمومی است. جامعه نیز دارای ظرفیتهایی است که میتواند در کنار سازوکارهای رسمی به کار گرفته شود. نقطه اتصال این دو، اعتماد، مشارکت، شفافیت و تقسیم کار روشن است.
در چنین چارچوبی، هدف آن نیست که مسئولیت مدیریت بحران به مردم منتقل شود؛ بلکه هدف آن است که ظرفیتهای جامعه در کنار ظرفیتهای رسمی فعال شود و هیچکدام جایگزین دیگری نباشد.
جمعبندی؛ جامعه تابآور، جامعه آماده است
جامعه ایران از سرمایههای فرهنگی و اجتماعی قابل توجهی برای مواجهه با بحران برخوردار است؛ اما این سرمایهها به خودی خود به تابآوری پایدار تبدیل نمیشوند. فشارهای اقتصادی، کاهش قدرت خرید، آسیبپذیری برخی گروههای اجتماعی، ضعف اعتماد و نبود سازوکار منسجم برای سازماندهی ظرفیتهای محلی میتواند بخشی از این توان را فرسوده کند.
از این رو، تابآوری اجتماعی باید از سطح شعار فراتر رود و به یک برنامه مشخص در سیاستگذاری عمومی تبدیل شود.
این برنامه میتواند بر چهار محور اصلی استوار باشد: تقویت اعتماد و سرمایه اجتماعی، افزایش امنیت اقتصادی خانوارها، آمادهسازی زیرساختهای محلی و سازماندهی مشارکت عمومی.
در کنار این چهار محور، ایجاد هماهنگی مؤثر میان مدیریت رسمی بحران و ظرفیتهای اجتماعی اهمیت اساسی دارد. هرچه این هماهنگی پیش از بحران شکل گرفته باشد، جامعه در زمان وقوع بحران آمادگی بیشتری برای واکنش سریع و منسجم خواهد داشت.
در نهایت، تابآوری واقعی به معنای آن نیست که جامعه فقط بتواند بحران را تحمل کند؛ بلکه به این معناست که بتواند در برابر بحران آماده باشد، در زمان بحران زندگی و خدمات اساسی را حفظ کند و پس از بحران دوباره خود را بازسازی کند.
بنابراین، اگر هدف ساختن جامعهای آماده برای بحرانهای آینده است، باید از امروز آغاز کرد؛ از خانواده، محله، مدرسه، محیط کار، کسبوکارها و نهادهایی که مردم هر روز با آنها در ارتباط هستند. تابآوری زمانی به یک ظرفیت ملی تبدیل خواهد شد که آمادگی برای بحران، نه یک اقدام مقطعی، بلکه بخشی از فرهنگ عمومی و نظام حکمرانی کشور باشد.