به گزارش برنا ، در مقابل، کشاورزی با رشد باثبات ۶ درصدی و خدمات با کاهش محسوس شدت رکود، نشانههایی از مقاومت اقتصادی را به نمایش گذاشتند. اکنون اقتصاد ایران وارد زمستانی شده که میتواند مسیر ماههای آینده را تغییر دهد؛ زمستانی میان دو سناریوی ادامه جنگ و افزایش تلاش برای حفظ ظرفیتهای تولیدی، یا برقراری صلح و فعال شدن فرصتهای تازه در تجارت، سرمایهگذاری و صادرات. پرسش اصلی این است که آیا اقتصاد ایران میتواند از تابستان انقباضی عبور کند و زمستان را به نقطه آغاز بازگشت تولید تبدیل کند؟
تابستانی که تصویر متفاوت بخشهای اقتصادی را آشکار کرد
برآورد رشد ارزش افزوده بخشهای مختلف اقتصاد ایران در تابستان ۱۴۰۵ نشان میدهد اقتصاد کشور با شکاف قابلتوجهی میان عملکرد بخشهای مختلف مواجه بوده است. تولید ناخالص داخلی در تیرماه منفی ۵.۶ درصد، در مردادماه منفی ۵.۹ درصد و در شهریورماه منفی ۵.۲ درصد برآورد شده است.
این ارقام نشان میدهد اگرچه شدت افت اقتصاد در شهریور نسبت به مرداد کاهش یافته، اما هنوز نشانهای از بازگشت رشد کل اقتصاد به محدوده مثبت دیده نمیشود.
در بخش صنایع و معادن نیز رشد ارزش افزوده از منفی ۱۲.۲ درصد در تیر به منفی ۸ درصد در مرداد رسید، اما در شهریور دوباره به منفی ۱۰ درصد بازگشت. این نوسان نشان میدهد بهبود فعالیت صنعتی هنوز به روندی پایدار تبدیل نشده است.
بخش خدمات نیز در تیرماه رشد منفی ۴.۲ درصدی داشت که در مرداد به منفی ۳.۷ درصد و در شهریور به منفی یک درصد رسید. کاهش ۳.۲ واحد درصدی شدت افت خدمات در فاصله تیر تا شهریور، یکی از مهمترین نشانههای تعدیل رکود در اقتصاد تابستان بود.
در نقطه مقابل، کشاورزی در هر سه ماه تابستان رشد ۶ درصدی را ثبت کرد و به یکی از باثباتترین بخشهای اقتصادی تبدیل شد.
اما بخش نفت مسیر متفاوتی داشت. رشد ارزش افزوده این بخش از منفی ۱۰ درصد در تیر به منفی ۲۷.۴ درصد در مرداد و منفی ۳۱.۷ درصد در شهریور رسید؛ روندی که اهمیت درآمدهای ارزی و ظرفیت تولید نفت را در چشمانداز اقتصاد کشور برجسته میکند.
شکاف ۱۶ واحد درصدی میان کشاورزی و صنعت
یکی از مهمترین ویژگیهای عملکرد اقتصادی تابستان، فاصله میان بخشهای مثبت و منفی اقتصاد بود. در شهریورماه، کشاورزی رشد مثبت ۶ درصدی داشت، در حالی که صنایع و معادن با افت ۱۰ درصدی مواجه بودند. به این ترتیب، فاصله رشد این دو بخش به ۱۶ واحد درصد رسید.
این اختلاف نشان میدهد اقتصاد ایران با یک رکود یکپارچه و همسان روبهرو نیست، بلکه هر بخش متناسب با شرایط تولید، بازار فروش، دسترسی به منابع و میزان وابستگی به واردات، مسیر متفاوتی را طی میکند.
در واقع، کشاورزی توانسته بخشی از ظرفیت خود را حفظ کند، خدمات نشانههایی از کاهش فشار نشان داده و صنعت و معدن همچنان به حمایتهای زیرساختی و مالی نیاز دارند.
صنعت و معدن، مهمترین موتور نیازمند احیا
رشد منفی صنایع و معادن تنها به کاهش تولید کارخانهها محدود نمیشود. این بخش با زنجیره گستردهای از فعالیتها شامل حملونقل، تأمین مواد اولیه، خدمات فنی، تعمیرات، تجارت و اشتغال ارتباط دارد.
کاهش فعالیت صنعتی میتواند سفارش مواد اولیه را کاهش دهد، تقاضا برای خدمات پیمانکاری را محدود کند و اجرای طرحهای توسعهای را به تعویق بیندازد.
با این حال، ظرفیتهای موجود در صنایع معدنی، فولاد، پتروشیمی، سیمان و صنایع پاییندستی همچنان میتواند زمینه بازگشت تولید را فراهم کند. تأمین سرمایه در گردش، دسترسی پایدار به انرژی، تسهیل واردات تجهیزات و ثبات مقررات از مهمترین پیششرطهای این بازگشت هستند.
خدمات، نخستین نشانههای تغییر مسیر
کاهش رشد منفی خدمات به یک درصد در شهریور میتواند نشانهای از کاهش فشار بر فعالیتهای این بخش باشد. خدمات به دلیل گستردگی فعالیتهای خود، از حملونقل و بازرگانی تا گردشگری، ارتباطات و خدمات مالی، ظرفیت بالایی برای همراهی با بهبود شرایط اقتصادی دارد.
در صورت افزایش قدرت خرید خانوارها و بهبود فعالیت بنگاهها، این بخش میتواند در زمستان به یکی از عوامل تقویتکننده تقاضای داخلی تبدیل شود.
کشاورزی، نقطه اتکای اقتصاد در روزهای دشوار
ثبت رشد ۶ درصدی در سه ماه متوالی تابستان نشان میدهد کشاورزی در مقایسه با سایر بخشها عملکرد باثباتتری داشته است.
این بخش علاوه بر تأمین امنیت غذایی، با صنایع تبدیلی، بستهبندی، حملونقل و صادرات محصولات کشاورزی ارتباط دارد. توسعه فناوری، مدیریت منابع آب، تأمین نهادهها و تکمیل زنجیره ارزش میتواند ظرفیت رشد این بخش را افزایش دهد.
زمستان ۱۴۰۵، دو سناریو برای آینده اقتصاد
اکنون با ورود به زمستان، مسیر اقتصاد ایران بیش از گذشته به تحولات سیاسی، شرایط تجارت خارجی و نحوه مدیریت منابع داخلی وابسته شده است. دو سناریوی اصلی میتواند چشمانداز متفاوتی برای تولید و بازارها رقم بزند.
سناریوی نخست، ادامه جنگ و تقویت تابآوری اقتصادی
در صورت ادامه جنگ و محدودیتهای تجاری، اولویت اصلی اقتصاد حفظ ظرفیت تولید و جلوگیری از اختلال در زنجیره تأمین خواهد بود.
در این شرایط، توسعه ساخت داخل، جایگزینی واردات، استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و تنوعبخشی به بازارهای صادراتی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در بخش نفت، حفظ ظرفیت تولید و صادرات و مدیریت منابع ارزی اهمیت اساسی دارد. در صنعت نیز تأمین مواد اولیه، سرمایه در گردش و انرژی پایدار میتواند به ادامه فعالیت بنگاهها کمک کند.
زمستان همچنین فصل مهمی برای مدیریت انرژی است. با افزایش مصرف گاز، نحوه تأمین سوخت صنایع فولادی، سیمانی و پتروشیمی بر میزان تولید و هزینه تمامشده محصولات اثر خواهد گذاشت.
در بازار ارز و طلا نیز تداوم نااطمینانی میتواند تقاضای احتیاطی را افزایش دهد؛ با این حال، سیاستهای ارزی، وضعیت صادرات و مدیریت نقدینگی در تعیین مسیر بازار نقش مهمی خواهند داشت.
حتی در این سناریو نیز اقتصاد ایران از ظرفیتهایی برای سازگاری برخوردار است. توسعه تولید داخلی، تقویت زنجیرههای تأمین و افزایش بهرهوری میتواند بخشی از فشارها را جبران کند.
سناریوی دوم؛ صلح و آغاز فرصت تازه برای تولید
برقراری صلح و کاهش تنشها میتواند شرایط متفاوتی برای اقتصاد ایران ایجاد کند. کاهش ریسک مبادلات خارجی، بهبود انتظارات اقتصادی و تسهیل تجارت میتواند نخستین زمینههای بازگشت فعالیتهای اقتصادی را فراهم کند.
در این سناریو، بخش نفت و پتروشیمی ظرفیت مناسبی برای افزایش صادرات و درآمدهای ارزی خواهد داشت. دسترسی بهتر به بازارهای خارجی و تجهیزات صنعتی نیز میتواند به افزایش ظرفیت تولید کمک کند.
صنعت و معدن از کاهش هزینههای مبادلاتی، تسهیل واردات ماشینآلات و مواد اولیه و بهبود بازار فروش بهرهمند خواهند شد.
در بخش خدمات نیز رونق گردشگری، حملونقل، تجارت و فعالیتهای مالی میتواند به افزایش تقاضا و ایجاد فرصتهای شغلی منجر شود.
بازار ارز و طلا نیز ممکن است از کاهش ریسک سیاسی و تعدیل انتظارات تورمی تأثیر بپذیرد؛ هرچند روند قیمتها همچنان به نقدینگی، تورم، سیاستهای پولی و شرایط جهانی وابسته خواهد بود.
البته صلح بهتنهایی مشکلات ساختاری اقتصاد را برطرف نمیکند. بازسازی زیرساختها، احیای سرمایهگذاری و بازگشت اعتماد فعالان اقتصادی به زمان و سیاستگذاری منسجم نیاز دارد.
کدام بخشها بیشترین ظرفیت بازگشت را دارند؟
در صورت بهبود شرایط، صنعت، معدن و نفت از جمله بخشهایی هستند که ظرفیت قابلتوجهی برای جبران افت فعالیت دارند. افزایش تولید نفت میتواند منابع ارزی را تقویت کند و بهبود دسترسی به مواد اولیه و تجهیزات نیز میتواند به بازگشت ظرفیت صنعتی کمک کند.
خدمات نیز با توجه به کاهش شدت افت در شهریور، امکان نزدیکشدن به رشد مثبت را دارد. کشاورزی هم میتواند با حفظ روند تولید و توسعه صنایع تبدیلی، نقش بیشتری در رشد اقتصادی ایفا کند.
در این میان، بخش خصوصی نقشی تعیینکننده خواهد داشت. بنگاههای کوچک و متوسط، شرکتهای صنعتی و واحدهای صادراتی برای توسعه فعالیتهای خود به ثبات اقتصادی، دسترسی به منابع مالی و پیشبینیپذیری مقررات نیاز دارند.
اقتصاد ایران در زمستان به چه سیاستهایی نیاز دارد؟
چه جنگ ادامه پیدا کند و چه صلح برقرار شود، چند اولویت اقتصادی اهمیت مشترک دارند:
۱. تأمین سرمایه در گردش و کاهش فشار مالی بر بنگاههای تولیدی.
۲. مدیریت ناترازی انرژی و تأمین پایدار گاز و برق صنایع.
۳. تسهیل واردات مواد اولیه و تجهیزات ضروری تولید.
۴. تقویت صادرات غیرنفتی و توسعه بازارهای جدید.
۵. حمایت از صنایع پاییندستی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات معدنی و پتروشیمی.
۶. تقویت قدرت خرید خانوارها برای بازگشت تقاضای مؤثر به بازار.
۷. ایجاد ثبات در مقررات و کاهش نااطمینانی برای سرمایهگذاران.
از تابستان انقباضی تا زمستان فرصتساز
کارنامه تابستان ۱۴۰۵ نشان داد اقتصاد ایران با وجود فشارهای جدی، ظرفیتهای متفاوتی برای ادامه فعالیت و بازگشت به مسیر رشد دارد. رشد منفی تولید ناخالص داخلی، افت صنایع و معادن و کاهش ارزش افزوده نفت، در کنار رشد مثبت کشاورزی و کاهش شدت رکود خدمات، تصویری از اقتصادی با نقاط ضعف و فرصتهای همزمان ارائه میدهد.
اکنون زمستان میتواند فصل تعیینکنندهای برای تغییر این تصویر باشد. در صورت ادامه جنگ، حفظ تولید، مدیریت منابع و تقویت تابآوری اقتصادی در اولویت قرار میگیرد. در صورت برقراری صلح نیز فرصت مهمی برای افزایش صادرات، بازسازی زیرساختها، جذب سرمایهگذاری و فعالسازی ظرفیتهای صنعتی فراهم خواهد شد.
نکته مهم این است که اقتصاد ایران نباید تمام آینده خود را به یک سناریوی سیاسی گره بزند. برنامهریزی برای حفظ تولید در شرایط دشوار و آمادهسازی زیرساختها برای بهرهبرداری از فرصتهای صلح، دو مسیر مکمل هستند.
زمستان ۱۴۰۵ میتواند نقطه شروع بازسازی اعتماد، تقویت تولید و آمادهسازی اقتصاد برای رشد در سال آینده باشد؛ به شرط آنکه فرصتهای موجود به سیاستهای عملی و سرمایهگذاری مولد تبدیل شوند.
انتهای پیام/