گروه سیاسی و بینالملل برنا/ در شرایطی که تهران خروج از وضعیت نه جنگ و نه صلح را ضرورتی برای پایاندادن به بلاتکلیفی سیاسی و اقتصادی کشور میداند و دیپلماسی را مسیر مطلوب تحقق این هدف معرفی میکند، مذاکرات ایران و آمریکا همچنان با موانع جدی روبهروست. اختلاف بر سر سرنوشت اورانیوم غنیشده، تضمینهای امنیتی، آینده تنگه هرمز و محاسبات سیاسی دولت ترامپ، در کنار تداوم تلاشهای میانجیگرانه پاکستان و کشورهای منطقه، چشمانداز دستیابی به توافق را همچنان مبهم نگه داشته است.
وضعیت نه جنگ و نه صلح به یکی از مهمترین مختصات روابط ایران و آمریکا تبدیل شده است؛ شرایطی که در آن نه چشمانداز روشنی از پایان منازعه وجود دارد و نه احتمال بازگشت درگیری نظامی منتفی است. با این حال، تهران در مواضع رسمی خود بارها بر ضرورت خروج از این وضعیت تأکید کرده و دستیابی به توافق از مسیر دیپلماسی را گزینه مطلوب خود دانسته است.
در همین راستا، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفتوگو با روزنامه ایران تصریح کرد که وضعیت نه جنگ و نه صلح مطلوب نیست و برای خروج از آن دو گزینه جنگ یا صلح وجود دارد. او با تأکید بر اینکه جنگ راهحل مناسبی نیست، اعلام کرد که مسیر موردنظر ایران حرکت به سمت توافق است. این موضع در امتداد تأکیدهای مکرر رئیسجمهور بر ضرورت تعیین تکلیف شرایط موجود و پایاندادن به بلاتکلیفی، با اشاره به دیدگاههای رهبر انقلاب، قرار دارد.
با این حال، تأکید تهران بر دیپلماسی به معنای آمادگی برای پذیرش هر نوع توافقی نیست. عراقچی اعلام کرده است که طرح دوروزه همچنان روی میز قرار دارد و در صورت جدیت آمریکا، میتواند زمینه لازم برای تفاهم را فراهم کند؛ هرچند تحولات رخداده در فاصله ارائه این طرح نیز باید در توافق احتمالی تعیین تکلیف شود. او همچنین با اشاره به هفت شرط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، تأکید کرده است که تهران آماده گفتوگو درباره نحوه تنظیم و اجرای این شروط است، اما اصل مطالبات خود را کنار نگذاشته است.
گره اصلی؛ اختلاف بر سر اورانیوم غنیشده
با وجود این مواضع، گزارش شبکه العربیه از ادامه اختلافات جدی در مذاکرات حکایت دارد. بر اساس این گزارش، طرف آمریکایی خواهان ارائه طرحی روشن برای تعیین تکلیف اورانیوم غنیشده ایران و دریافت تضمینهای کتبی درباره ازسرگرفتهنشدن غنیسازی در آینده است. در مقابل، تهران با انتقال اورانیوم غنیشده به خارج از کشور مخالفت میکند. منابع مورد استناد این رسانه تأکید کردهاند که سرنوشت این ذخایر همچنان مهمترین گره مذاکرات است.
این اختلاف صرفاً یک موضوع فنی نیست، بلکه به مسئلهای راهبردی در روابط دو کشور تبدیل شده است. واشنگتن تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم و محدودسازی برنامه غنیسازی را از الزامات توافق میداند، در حالی که تهران چنین مطالباتی را با حقوق هستهای و ملاحظات امنیتی خود در ارتباط میبیند. افزون بر این، تجربه حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران، بیاعتمادی تهران به تعهدات طرف مقابل را افزایش داده است. از این منظر، ایران خواهان تضمینهایی برای جلوگیری از تکرار درگیری و نقض توافق است؛ تضمینهایی که تاکنون سازوکار مورد توافقی برای تحقق آنها شکل نگرفته است.
میانجیگری فعال، اما بدون نتیجه ملموس
در این میان، پاکستان همچنان تلاش میکند نقش خود را در میانجیگری حفظ کند. روزنامه دیلی تایمز گزارش داده است که اسلامآباد با وجود موانع موجود در اجرای یادداشت تفاهم اسلامآباد، بر ادامه تلاشهای دیپلماتیک تأکید دارد. سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان، با اشاره به نقش این کشور در گردهمآوردن طرفهای درگیر و تسهیل مذاکرات منتهی به امضای الکترونیکی یادداشت تفاهم، اعلام کرده است که اسلامآباد به تلاشهای خود ادامه خواهد داد. سفر اخیر عراقچی به پاکستان و دیدار او با شهباز شریف، نخستوزیر، و عاصم منیر، رئیس نیروهای دفاعی این کشور نیز نشاندهنده فعالبودن کانالهای دیپلماتیک است. با این حال، فعالیت میانجیها بهتنهایی برای عبور از بنبست کافی نیست. مسئله اصلی آن است که هنوز درباره ترتیب اجرای تعهدات و اینکه کدام طرف باید نخستین گام عملی را بردارد، توافقی وجود ندارد. در واقع، میانجیها میتوانند پیامها را منتقل کنند و پیشنهادهای تازهای ارائه دهند، اما تصمیم نهایی درباره اختلافات بنیادین به اراده سیاسی تهران و واشنگتن بستگی دارد.
سفر چند ساعته هیات قطری
در این رابطه کاظم غریبآبادی معاون وزیر خارجه در پاسخ به سوال ایسنا در ارتباط با اخبار منتشر شده در مورد سفر جمعه شب هیات قطری به ایران در ارتباط با موضوع مذاکرات گفت: «هیات قطری جمعه شب به ایران سفر کرد، چند ساعتی نیز در تهران بود و بعد از گفتوگو و رایزنی تهران را ترک کرد.» وی با اشاره به اینکه ما با میانجیگران، از جمله قطریها در تماس هستیم، افزود: «هم به صورت مجازی و هم حضوری رفتوآمد داریم و گفتوگوهای لازم و بررسیها را انجام میدهیم که ببینیم آیا میشود یک فرصت دیگری را به دیپلماسی داد یا نه.» همچنین خبرگزاری آکسیوس نیز به نقل از یک منبع آگاه، نوشت که علی الزوبی، فرستاده قطر در چارچوب تلاشها برای ازسرگیری مذاکرات میان ایالات متحده و ایران به تهران سفر کرد تا با مقامهای ایرانی گفتوگو کند.
طرح دو روزه روی میز
غریبآبادی در ادامه در پاسخ به اینکه آقای عراقچی در مصاحبهای که با پرستیوی داشتند، گفتند که یک طرح دیپلماتیک در ارتباط با موضوع مذاکرات به سلطان عمان ارائه دادهاند. آیا این طرح متفاوت از آن طرح قبلی بازگشایی تنگه هرمز است یا همان است؟ توضیح داد: «طرح ما همان طرح «دو روزه» است که روی میز هست؛ آقای دکتر عراقچی هم همین را اشاره کردند. آن تنها طرحی است که ما الان ارائه کردیم و روی میز قرار دادیم و هر وقت آمریکا بتواند الزامات آن را برآورده کند، میتوانیم بگوییم که قطعاً رو به جلو میتوانیم حرکت کنیم.»
محاصره اقتصادی را میشکنیم
معاون وزیر خارجه ایران درباره برخی اخبار مبنی بر اینکه گفته شده است کشتیهای حامل نفت ایران به سمت چین در حال حرکت هستند و آیا این، اقدامی در راستای شکستن محاصره اقتصادی است؟ تاکید کرد که ما محاصره اقتصادی را به عنوان یک اقدام جنگی تلقی میکنیم. محاصره اقتصادی به هیچ وجه قابل پذیرش نیست و هر اقدامی که لازم باشد برای شکستن محاصره اقتصادی انجام خواهیم داد. این را به طرفهای مقابل، حتی به میانجیگران هم گفتهایم و طبیعتاً خود آمریکا هم از اینها آگاه است. روز جمعه نیز سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در حاشیه نمایشگاه بورس، بانک و بیمه، در پاسخ به پرسشی درباره اخبار منتشرشده پیرامون بارگیری نفت ایران برای صادرات، گفت که هر تلاشی برای صادرات نفت و مذاکرات انجام میشود و باید محاصره بشکند. همزمان، ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در پیامی به زبان انگلیسی در شبکه ایکس نوشت: «ایران قابل محاصره نیست.»
محاسبات ترامپ و ترجیح تداوم فشار
یکی از عوامل مؤثر بر تداوم این وضعیت نه جنگ نه صلح، محاسبات سیاسی دولت دونالد ترامپ است. رئیسجمهور آمریکا در نخستین نشست خبری خود پس از دیدار سهجانبه با رهبران چین و روسیه، ضمن دفاع از تصمیم خود برای آغاز جنگ با ایران، به تأثیر نحوه حلوفصل اختلافات با تهران بر قیمت بنزین در آمریکا اشاره کرد. او همچنین مدعی شد که واشنگتن خواهان توافقی واقعی است، اما ایران شروط آمریکا را نمیپذیرد.
شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کنگره نیز میتواند بر محاسبات کاخ سفید اثر بگذارد. اگرچه افزایش هزینههای جنگ و قیمت انرژی برای دولت آمریکا پیامدهای سیاسی دارد، اما شکست انتخاباتی لزوماً به معنای افزایش انگیزه ترامپ برای توافق فوری نیست. حتی ممکن است کاخ سفید در شرایط فعلی ترجیح دهد بدون ورود به یک توافق سیاسی پرهزینه، سیاست فشار اقتصادی و محدودسازی ایران را ادامه دهد و از وضعیت موجود برای گرفتن امتیازات بیشتر استفاده کند.
در کنار این مسئله، رویکرد کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز اهمیت دارد. این کشورها از گسترش جنگ و بیثباتی منطقهای نگراناند، اما لزوماً خواهان توافقی نیستند که به افزایش قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران منجر شود. برای برخی از این بازیگران، تداوم فشار اقتصادی بر تهران بدون وقوع جنگی فراگیر ممکن است در کوتاهمدت گزینه قابلتحملتری باشد. البته تداوم ناامنی در تنگه هرمز و اختلال در تجارت انرژی برای اقتصادهای منطقه نیز هزینهزاست و همین موضوع آنها را به حمایت از کاهش تنش سوق میدهد.
توافق؛ تنها راه خروج از بنبست؟
در سوی دیگر، ایران نیز با وجود تأکید بر ضرورت توافق، حاضر نیست این هدف را به بهای واگذاری اهرمهای راهبردی خود دنبال کند. تهران از یک طرف به کاهش فشارهای اقتصادی، ثبات محیط امنیتی و پایان بلاتکلیفی نیاز دارد و از طرف دیگر، پذیرش محدودیتهای گسترده هستهای یا انتقال ذخایر اورانیوم بدون دریافت تضمینهای معتبر را نمیپذیرد. بنابراین، چالش اصلی برای ایران ایجاد توازن میان ضرورت توافق و حفظ حقوق و ملاحظات امنیتی کشور است.
در چنین شرایطی، حرکت به سمت توافقی مرحلهای میتواند یکی از راههای احتمالی عبور از بنبست باشد؛ توافقی که ابتدا بر کاهش تنش نظامی و ایجاد اعتماد متقابل متمرکز شود و سپس موضوعات پیچیدهتری مانند سرنوشت اورانیوم غنیشده، تحریمها و ترتیبات مربوط به تنگه هرمز را تعیین تکلیف کند.
در نهایت، آنچه مسیر مذاکرات را مشخص میکند، نه صرفاً تعداد تماسهای دیپلماتیک و فعالیت میانجیها، بلکه میزان آمادگی واشنگتن برای تعدیل مطالبات حداکثری است. تا زمانی که این فاصله کاهش پیدا نکند، وضعیت نه جنگ و نه صلح همچنان ادامه خواهد یافت و تلاشهای دیپلماتیک نیز در معرض قرار میگیرد.
انتهای پیام/