پس از آن که در سال 1329 پس از تلاشهای مجدانه صنعت نفت ایران ملی شد، کسی فکر نمیکرد که فرآوری نفت و گاز و تولید محصولات پتروشیمی روزی تبدیل به صنعتی پرسود و با ارزش شود، اما امروز صنعت پتروشیمی در سرتاسر جهان به عنوان حلقه نهایی استخراج و تولید نفت و گاز شناخته میشود.
به گزارش سرویس اقتصادی برنا به نقل از شانا، چهارده سال از ملی شدن صنعت نفت در ایران میگذشت که فکر ساخت نخستین مجتمع پتروشیمی برای تولید کود اوره در کشور پا گرفت و با تاسیس شرکت ملی صنایع پتروشیمی، این صنعت نوپا در ایران وارد مرحله گسترش اولیه شد.
در این مرحله در سالهای 1342 تا 1365 تعدادی پروژه توسعهای در قالب سه برنامه عمرانی برای صنعت تعریف و مجتمعهای پتروشیمی متعددی چون بندرامام (ایران ـ ژاپن)، فارابی (ایران نیپون)، خارگ، پازارگاد، کربن اهواز (ایران)، رازی (شاهپور) و طرحهای توسعه پتروشیمی شیراز در کشور ساخته شد.
اگرچه با آغاز جنگ تحمیلی صنعت پتروشیمی نیز مانند بسیاری از صنایع کشور دچار رکورد شد، اما با پایان جنگ و آغاز مرحله تجدید حیات مجتمعهای آسیب دیده بازسازی شد و برخی از طرحهای پیشبینی شده چون پتروشیمی اصفهان، اراک و تکمیل مجتمع بندرامام به بهرهبرداری رسید و رفته رفته با ساخت طرحهای جدید و راهاندازی آنها نه تنها ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی نسبت به پیش از انقلاب (یک میلیون و 604 هزار تن) افزایش یافت که ایران راههای ورود به بازارهای صادراتی را نیز پیدا کرد.
امروز نزدیک به 50 سال از ساخت نخستین مجتمع پتروشیمی در کشور میگذرد و ایران با فاصله اندکی از عربستان سعودی ( 58 میلیون تن در سال) با دستیابی به ظرفیت تولید 51 میلیون تن در سال، دومین تولیدکننده بزرگ محصولات پتروشیمی در خاورمیانه است.
صنعت پتروشیمی در ایران امروز نه تنها به قطب بزرگی برای تولید محصولاتی چون اوره و آمونیاک، الفین و متانول شناخته میشود که با اجرای طرح تولید بنزین بخش دیگری از توانمندیهای پنهان خود را به عرصه ظهور رساند و در این زمینه هفت واحد پتروشیمی در سالجاری قسمتی از ظرفیتهای تولیدی خود را به کار گرفتند تا 1.5 میلیارد لیتر بنزین برای تامین سوخت مورد نیاز مردم تولید شد.
همچنین بهرهبرداری از واحد دوم پتروشیمی پردیس موجب شد تا صنعت پتروشیمی به توان تولید 4 میلیون و 500 هزار تن کود اوره در سال دست پیدا کند و بتواند علاوهبر تامین نیاز داخلی کشاورزان ( حدود 2 میلیون تن) مجوزهای صادراتی لازم برای مازاد اروه تولیدی را نیز به دست بیاورد.
نکته قابل توجه در این است که صنعت پتروشیمی ایران به عنوان صنعتی که روزی واردکننده عمده محصولات پتروشیمی بوده، هماکنون تولیدکننده محصولات با ارزشی چون پی.وی.سی، پلیاستایرن و پلیاتیلن ترفتالات است و در کنار تامین نیازهای داخلی حضور گسترده و قابل توجهی نیز در بازارهای خارجی دارد تا جایی که در صادرات متانول به چین صدرنشین است.
حرکت دیگر پتروشیمی برای تبدیل شدن به صنعتی واقعا ملی، ساخت قطعات و تجهیزات مورد نیاز مجتمعهای تولیدی و بومیسازی دانش فنی اجرای طرحهاست که به گفته عبدالحسین بیات، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، با حمایت از دو شرکت اسپک و پژوهش و فناوری پتروشیمی، سرلوحه کار صنعت قرار گرفته تا جایی که برای نظارت و کنترل بر خریدهای خارجی، حمایت از طراحی و ساخت تجهیزات و اقلام در داخل کشور و جایگزینی این اقلام با مشابه خارجی دستورعملهای لازمالاجرایی در صنعت وضع شده است.
افزونبر این در بیشتر مجتمعهای تولیدی کمیتههای خودکفایی تشکیل شده است که این کمیتهها با نیازسنجی اقدام به ساخت قطعات و تجهیزات مورد نیاز واحدهای تولید میکنند مانند پتروشیمی بندرامام که 33 هزار قلم تجهیزات مورد نیاز و دانش فنی آنها را با رعایت استانداردهای لازم ساخته است.
یکی از گامهای اساسی پتروشیمی در سالهای اخیر ساخت و راهاندازی پایلوت نیمه صنعتی تولید دی.ام.یی به عنوان سوخت پاک و جایگزین مناسب برای گازوییل از متانول بود که در دهه فجر امسال به بهرهبرداری رسید.
دی.ام.یی تولیدی از متانول که عاری از هر گونه ترکیبات گوگردی است و از نظر نداشتن آلاینده های زیست محیطی، سوختی مناسب محسوب میشود از اینرو شرکت ملی صنایع پتروشیمی در همکاری با شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران سعی دارند این سوخت پاک را به سبد سوخت کشور وارد کنند.
همچنین متخصصان شرکت پژوهش و فناوری موفق شدند تا پروژه پیشتاز و نیمه صنعتی تبدیل متانول به پروپیلن را با هدف دستیابی به ارزش افزوده بیشتر و تکمیل زنجیره ارزش متانول به بهرهبرداری برسانند.
محصولات نهایی این پروژه پروپیلن (گریدپلیمر)، بنزین و ال پی جی است که با انجام فرآیندهای تبدیلات گازی به دست میآید.
با همه این دستاوردها و افتخارهای صنعت پتروشیمی کشور، به دلیل کامل نبودن زنجیره تولید محصولات از بالادست به میاندست و پاییندست همچنان بازار کالاهای مصرفی وارداتی در کشور پر رونق است.
اگر چه برای تکیمل زنجیره ارزش در صنعت پتروشیمی و تکامل مفهوم ملی شدن این صنعت با دستیابی به دانش فنی و فناوری بومی و مدیریت راهبردی برای جذب بیشتر سرمایه گذاری ها به ویژه در بخش های میان و پایین دستی و در ادامه آن ایجاد زمینه های اشتغال و ارز آوری بیشتر برای اقتصاد کشور راهی طولانی در پیش است، اما با توجه به نگاه ویژه دولت در ماه های اخیر به صنعت پتروشیمی و عزم مدیران عالی برای شتاب دادن فعالیت ها برای دستیابی به این اهداف این امید تقویت شده است که در آینده نه چندان دور میهن اسلامی شاهد دستاوردهای تاثیر گذار صنعت پتروشیمی در اشتغال، سودآوری و ایجاد ارزش بیشتر باشد.