آفت سن گندم در ایران همیشه وجود داشته است و قدیمیترین نوشتهها از خسارتهای جدی این آفت که گاه در مناطقی در حد قحطی میرسیده، خبر میدهند. اما "آرش زیبایی دیوشلی" فارغالتحصیل حشرهشناسی در مقطع دکتری از دانشگاه تهران، با طرح "بررسی برهمکنشهای فیزیولوژیک و ایمنولوژیک سن گندم با قارچ" و ارائه آن به یازدهمین جشنواره خوارزمی، شیوه کنترل این آفت را برای اولین بار در داخل کشور بررسی کرد و البته به خاطر ارائه این طرح در گروه تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی، رتبه سوم طرحهای کاربردی را کسب کرد. او 29 ساله است و در حال حاضر عضو هیأت علمی دانشگاه گیلان است و در مقطع فوق لیسانس فیزیولوژی حشرات، در مقطع لیسانس آفت و بیماریهای سبزی و سیفی و در مقطع دکتری فیزیولوژی پیشرفته تدریس میکند.
از مراحل تحقیق روی آفت سن گندم می گویید؟
در واقع این تحقیق، تز رساله دوره دکتریام بود؛ کنترل بیولوژیک روی یک آفت مهم گندم در کشورمان. برای اینکه توانایی ایمنی سن گندم نسبت به این قارچ را بسنجیم. نتایج تحقیقات نشان داد که به طور کلی چند نوع سلول خونی در سن گندم وجود دارد. واکنش های مهمی مثل بیگانه خواری، از واکنش هایی هستند که سن از خودش نشان می داد، همراه فعالیت آنزیمی که هم در این واکنش های ایمنی نقش دارد و هم می تواند نقش سمی داشته باشد. از طرف دیگر قارچ «Beaureria bassiana» ؛ آفت کشی که در ایران ،در هوا سمپاشی میشود را با هم به کار بردم و نشان دادم که اگر با این قارچ تیمار شود، میتواند این سم که خودش هم اثرات مضری بر محیط زیست دارد را عوض کنند و سمی را استفاده کنند که هم به قارچ آسیب نزند و هم اینکه بتواند کارایی کنترل را بالا ببرد.
در بررسی هایی که روی عصاره گیاهی «گندواش» انجام دادیم، مشخص شد ترکیب قارچ و این عصاره گیاهی میتواند سیستم ایمنی سن گندم را ضعیف کنید و کارایی بهتری از قارچ را نشان بدهد.
چرا سراغ کار روی این موضوع رفتید؟
تحقیق من در واقع اولین تز کامل در زمینه ایمنیشناسی حشرات در ایران است. یکی از دلایلی که طرح در خوارزمی هم رتبه کسب کرد همین بود. در داخل کشور سابقه کاملی از این کار وجود نداشته است. کارهای ابتدایی در این زمینه انجام شده بود، اما اینکه بخواهند واکنشهای ایمنی آن را بررسی کنند یا کارایی تلفیق آن را بسنجند، وجود نداشته است.
تحقیق روی این موضوع چقدر زمان برد؟
کار را از اواخر خرداد 87 شروع کردم و پایان رساندن آن تا اسفند سال 88 زمان برد. البته 6 ماه برای فرصت مطالعاتی به ایتالیا رفتم.
نتیجه تحقیق کاربردی شد؟
سازمان هایی که کارهای کاربردی را به کشاورزها توصیه میکنند، می توانند استفاده از این قارچ به همراه آفت کشی که روی قارچ اثر منفی نداشته باشد را توصیه کنند، چون میتواند ضمن حفظ محیط زیست، کنترل کامل و سالمی بر سن گندم در داخل کشور به وجود بیاورد.
در طول زمان تحقیق با موانعی برخورد نکردید؟
در کشور ما زمانی که کار جدیدی را شروع کرده باشی، کمبودهایی وجود دارد، البته چون وزارت علوم فرصت مطالعاتی را به دانشجوهای دکترا توصیه میکند، در فرصتهای مطالعاتی در خارج از کشور، این مشکلات و کمبودها مرتفع میشوند. به عنوان مثال برای اینکه بتوانم سلولهای خونی را راحتتر پیدا کنم و عکس برداری کامل تری داشته باشم تا خواننده تحقیق بتواند کامل آن را درک کند، در ایتالیا با استفاده از میکروسکوب مناسب توانستم عکس برداری کنم، اما در کشور موقعیت عکس برداری مناسبی نداشتم و در آن صورت به طور قطع نمی توان نظر داد که این سلول حاوی چه چیزهایی است، اما در ایتالیا این اتفاق افتاد و نتیجه کاری که در ایتالیا انجام داده بودم در یکی از بهترین ژورنالهای بیوشیمی و فیزیولوژی دنیا چاپ شد.
شرایط کار و پیشرفت در حوزه کار تحقیقاتی برایتان فراهم بود؟
بیشتر خودم دنبال کارهایم را می گرفتم. اگر مثلا کسی بخواهد به قسمت پژوهشی دانشگاه تکیه کند راه به جایی نمی برد. از آنجایی که فقط من به عنوان دانشجوی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران نبودم، بنابراین بیشتر خودم پیگیر کارهایم بودم. البته زمانی که درخواستی داشتم با من همکاری میکردند.
در آینده قصد تحقیق روی موضوع خاصی را دارید؟
تکنیکی که در ایتالیا یاد گرفتم، تکنیک کشت سلولی بود. قصد دارم همین کار را با کشت سلولی و در حالت پیشرفتهتر با همکاری استاد ایتالیایی ام در ایران روی آفت مهم برنج در مزارع شمال ایران اجرا کنم. طرح بین المللی است و هر دو طرف پول تحقیقاتی آن را دریافت می کنند. با یکدیگر همکاری علمی در زمینه ارسال نمونه ها و حتی رفتنم برای مدت کوتاهی به ایتالیا برای پیگیری کار با قطعیت بیشتر، داریم.
چقدر هزینه صرف کردید؟
حدود یک میلیون تومان.
چه کمبودهایی در حوزه کار تحقیقاتی در داخل کشور احساس می شود؟
کمبود یک سری از دستگاه ها احساس می شود؛ دستگاه هایی که می توانند در پیشرفت کار موثر باشند. برای مثال میکروسکوپی که در ایتالیا داشتم را در تهران و گیلان نداشتم. مشکل دیگر کمبود یک سری از مواد است. موادی که فوق العاده گران هستند و من برای همین مواد، وقتی فاکتور را ارسال کردم حدود هزار یورو که (فقط هزینه بخشی از موادی بود که می خواستم تهیه کنم) پرداخت کردم. این را هم در نظر بگیرید که بعضی از شرکت ها مواد را با واسطه وارد کشور می کنند و وقتی مواد را وارد کشور می کنند هزینه ها را بالا می برند.
دانشجوهای تان را به انجام کارهای تحقیقاتی ترغیب می کنید؟
در یک ترمی که اولین حضور من در دانشگاه بود، متوجه شدم دانشجوها رغبتی به انجام کارهای تحقیقاتی ندارند. همیشه با دانشجوها صحبت میکنم و میگویم نسبت به کشورهای پیشرفته رایگان تحصیل میکنید، اگرچه ممکن است آینده شغلی خوبی نداشته باشید، اما وقتی کاری را کامل و درست انجام می دهید، خدا هم کمک تان خواهد کرد تا شغل و شرایط خوبی پیدا کنید.
درخواستی از مسوولان ندارید؟
می خواهم بستری فراهم کنند که محقق بدون محدودیت فضا، دستگاه و مواد بتواند کارهایش را پیگیری کند و برای گسترش کار او همکاری کنند تا سریع تر امکانات برای او فراهم شود. ممکن است بگویند کمک هزینه پرداخت میکنیم، اما دریافت این پول حداقل 6 ماه طول می کشد و گاهی بعد از 6 ماه دریافت این پول دیگر فایده ای نخواهد داشت. درخواست می کنم پول بیشتری به کارهای پژوهشی اختصاص بدهند.
***