به گزارش خبرنگار سینمایی برنا، با شروع جنگ تحمیلی در ۳۱ شهریور 1359، تودههای مردم به دفاع نظامی علیه دشمن بعثی پرداختند. دستگاههای فرهنگی و هنری تازه تاسیس یا متحول شده انقلاب اسلامی پس از اندكی از آغاز جنگ به آن توجه نشان داده و در قالبهای مختلف هنری شروع به فعالیت كردند. سینمای ایران كه پیش از انقلاب از سوی مردم انقلابی و مذهبیون مردود شمرده میشد، با پرداختن به روایت جنگ تعریف و ظاهر دیگری به خود گرفت تا اینکه از سال ۱۳۶۰، موضوع دفاع مقدس در سینمای ایران متولد شد. سینمای دفاع مقدس در حدود سه دهه با بهرهگیری از مضمون جنگ به تولید آثار ارزشمندی دست زده است.
در همان سالهای اولیه، دو فیلم حادثهای و جنگی با عنوان «برزخی ها، ۱۳۶۱» و «مرز» ۱۳۶۰، ساخته شدند. حدود یك سال پس از آغاز جنگ جمشید حیدری فیلمی مرتبط با جنگ ایران و عراق ساخت. اگر چه این فیلمها گویای تهاجم گسترده عراق و دفاع عقیدتی و آرمانی مردم ایران نبودهاند، اما در حقیقت ساخت این فیلمها در شرایطی كه وضعیت سینمای ایران از جهت كمی و كیفی در وضع خوبی به سر نمیبرد، به نوعی شروع اولیه سینمای دفاع مقدس را میرفت تا آغازی بر این راه تلقی شود.
«عبور از میدان مین» ۱۳۶۲ ساخته جواد طاهری، یكی از موفقترین آثار سینمای دفاع مقدس و آغازگر آن است كه از جنبه پرداخت، روالی تكنیكی و فنی دارد، اما نقص آن را در نپرداختن به فرهنگ جبهه و معنویت میدانند كه بسیاری از دست اندركاران آن فرصت لازم را برای آشنایی با حال و هوای جبهه نداشتند. در همان سال فیلم «رهایی» ۱۳۶۲ از رسول صدرعاملی که با داستان رزمنده جوانی شروع میشود كه در جبهه به پیوندی میاندیشد كه در روز نیمه شعبان با همسر خود خواهد داشت. فیلمساز در تجربه اول خود، به موضوع جنگ تحمیلی در قالب ملودرام جنگی پرداخته است. خیلی زود با ورود سینماگران جوان، به عرصه سینمای جنگ تغییر و تحول در این نوع سینما ایجاد میشود. فیلم هایی چون «دیار عاشقان» حسن كاربخش، «پیشتازان فتح» ناصر مهدی پور و «ما ایستادهایم» اكبر حر، آغازگر ساختار ابتدایی سینمای جنگ بودهاند، را شاهد هستیم.
در این میان، سینمای دفاع مقدس در دورانی که پاسخی روشن برای چرایی به حاشیه رفتن و مهجور واقع شدن آن وجود نداشت، همچنان مقطع طلایی و قلههای ماندگار خود را مدیون فیلمسازانی است که با ساخت آثاری شاخص هنوز یاد این دوران را در ذهن تماشاگران زنده نگه داشتهاند. هر چند بیشتر این فیلمسازان از عرصه دفاع مقدس خداحافظی کرده و یا حداقل تمرکز گذشته را بر این گونه سینمایی ندارند اما این نکته غیر قابل انکار است که بخش عمده امیدواریها به احیا سینمای دفاع مقدس، به واسطه تجدید خاطره همین فیلمها و نزدیک شدن به حس نوستالژیکی است که مخاطب قصد تکرار آن را دارد.
به گزارش برنا، در ادامه تعدادی از به یاد ماندنیترین و ماندگارترین فیلمهای سینمایی و فاخر سینمای دفاع مقدس را معرفی میکنیم.
نینوا نخستین فیلم بلند مرحوم رسول ملاقلی پور است که توسط آن به سینمای حرفهای راه یافت. این فیلم محصول سالهایی است که به درستی باید روحیه وطنپرستی و فرهنگ شهادتطلبی برجسته میشد.
داستان این فیلم از این قرار است که در جنگ ایران و عراق یك هواپیمای ارتش ایران، پس از انجام مأموریتی در خاك عراق، مورد حمله عراقی ها قرار می گیرد و در كردستان عراق سقوط میكند و خلبان آن مورد تعقیب نیروهای عراقی قرار میگیرد.
«كانی مانگا» مثل هر فیلم دفاع مقدسی دیگر به طور طبیعی به نحو چشمگیری لحنی مبالغه آمیز و ستایشگر در خصوص قهرمانان و رزمندگان خودی در برابر دشمنان متجاوز و ستمگر دارد، در حالی كه كانی مانگا از تكنیك و فن سینمایی و زبان هنری خوبی بهره برده، در خور توجه است.
«كانی مانگا» و «عقاب ها»، اولین فیلمهای سینمایی بودند كه عملیات نیروی هوایی را در ۸ سال به تصویر میكشیدند و نمونههای موفق چنین سینمایی هستند.
در این فیلم، سوژه اصلی به صورت مستقیم به وقایع و شخصیتهای واقعی در متن جنگ پرداخته است. گروهی از غواصان بسیج و سپاه پاسداران برای انهدام سكوی الامیه تجهیز میشوند. رزمندهای به نام نصرت به تنهایی به مأموریت شناسایی و عكس برداری از اسكله میرود. همرزم او، احمد، كه می داند نصرت بیمار است به دنبال او روان میشود. آنها به محاصره دشمن در میآیند. احمد نصرت را فرار میدهد و خود دستگیر و كشته میشود. با اطلاعاتی كه نصرت در اختیار رزمندگان قرار میدهد، اسكله الامیه منهدم میشود.
احمدرضا درویش فیلم «آخرین پرواز» را به عنوان اولین تجربه فیلمسازی در کارنامه خود ثبت کرد. فیلم با تکیه بر ماجراهای جاسوسی و گروگانگیری که در زمان جنگ باب بوده تلاش میکند مساله خود را جهانی کرده و کمتر تصویری از جبهه و خاکریز و ... ارائه میدهد.
فیلم سینمایی مهاجر، داستان دوستی اسد و محمود است. وقتی محمود و یارانش در منطقه جنگی دشمن سرگردان میشوند، حاجی ادامه عملیات شناسایی منطقه را بر تلاش برای یافتن گمشدگان ترجیح داده و معتقد است كه آن عملیات باید در دل عملیات اصلی انجام شود و...
مهاجر اولین فیلمی است كه واكنشهای منطقی شخصیتها را در موقعیتهای مختلف و بدون پروا به تصویر میكشد. در واقع همه آثاری كه حاتمی كیا از خود ارائه میدهد در نوع سینمای دفاع مقدس خود بهترین است. مهاجر در جشنواره هشتم دفاع مقدس، جایزه اول را كسب میكند، همچنان كه نزد برخی از منتقدان و تماشاگران كسب كرده است.
از کرخه تا راین، اولین فیلم حاتمیکیا در دوره پس از پایان جنگ است. فیلمی با محوریت یک قهرمان جانباز که به تدریج کشمکشهای درونی او به روابط دنیای پیرامونش وارد شده و او را در سرزمین غریب به یک کلیسا میکشاند تا گلایهاش را به خدا بیان کند. فیلمی که وجوه ملودرام آن به درستی پررنگ شد تا همراهی مخاطب را در موقعیت خطیر قهرمان بگیرد.
لیلی با من است، نخستین کمدی ماندگار سینمای دفاع مقدس است. فیلمی که به جهت عبور از برخی خطوط قرمز که برای سینمای دفاع مقدس به نوعی تابو شده بود، ماندگار شد. ورود کمدی و طنز به حیطه جنگ تنها در زمان پس از جنگ و توسط یک سینماگر معتقد و مطمئن امکانپذیر بود که تبریزی از این امکان استفادهای سهل نکرد.
با فیلم "آژانس شیشهای" در تضاد پیرامون قهرمان حاتمیکیا، یک تضاد بطئی و تدریجی با فرزند به عنوان نماینده نسل جدید شکل میگیرد. این تضاد در "موج مرده" اوج میگیرد و در "به نام پدر" به تکامل میرسد. عرصه هنگامی برای قهرمان تنگ و تنگتر میشود که تضاد رخنه در خانه و نزدیکترین وابستهاش میکند.
احمدرضا درویش در فیلم پر هزینه دوئل، مصیبتهایی را كه بر سر مردم منطقهای از كشور آمده است را با موضوع جنگ ادغام میكند و در واقع جنگ را دستمایهای برای عنوان اتفاقات پشت جبهه درنظر میگیرد.
گزارش: آزاده فضلی