به گزارش برنا، مهرزاد علیجانی، اقتصاددان در گفتوگو با برنا با تأکید بر اینکه توسعه فناوری مالی باید همراه با حکمرانی هوشمند پیش برود، معتقد است نظام پرداخت ایران پس از عبور از مرحله توسعه زیرساخت، اکنون نیازمند ورود به مرحله جدیدی از شفافیت، نظارت دادهمحور و افزایش تابآوری است.
نظام پرداخت ایران طی دو دهه گذشته چه دستاوردهایی داشته است؟
تحول نظام پرداخت ایران یکی از موفقترین پروژههای توسعه زیرساخت مالی کشور بوده است. گسترش بانکداری الکترونیک، توسعه سامانههایی مانند پایا و ساتنا، فراگیر شدن کارتهای بانکی، استفاده از شناسه شبا و افزایش تعداد پایانههای فروشگاهی باعث شده بخش قابل توجهی از مبادلات مالی با سرعت بیشتر، هزینه کمتر و بدون نیاز به مراجعه حضوری انجام شود.
امروز بسیاری از خدمات مالی، از انتقال وجه و پرداخت قبوض تا خریدهای روزمره و تسویه معاملات، به شکل دیجیتال انجام میشود و این موضوع نشاندهنده بلوغ فنی شبکه پرداخت کشور است.
چرا با وجود این پیشرفتها، بحث بازنگری در معماری نظام پرداخت مطرح شده است؟
تجربه کشورهای پیشرفته نشان میدهد که توسعه فناوری مالی زمانی موفق و پایدار خواهد بود که همزمان با آن، نظامهای نظارتی، مالیاتی و امنیتی نیز توسعه پیدا کنند.
مسئله امروز این نیست که آیا نظام پرداخت ایران پیشرفته است یا خیر؛ بلکه موضوع اصلی این است که آیا ساختار حکمرانی این نظام متناسب با الزامات جدید اقتصاد، شفافیت مالی، امنیت سایبری و ثبات اقتصادی طراحی شده است یا نه.
یکی از چالشهای مطرح، استفاده از حسابهای متعدد و دشوار شدن ردیابی جریان واقعی پول است. این موضوع چه پیامدهایی دارد؟
اصل وجود حسابهای بانکی و ابزارهای مختلف پرداخت، یک ظرفیت مثبت برای توسعه خدمات مالی است و نمیتوان آن را مشکل دانست. اما زمانی که کنترلهای هوشمند متناسب با این توسعه وجود نداشته باشد، امکان سوءاستفاده افزایش پیدا میکند.
در برخی موارد، درآمدهای حاصل از فعالیتهای اقتصادی به جای حسابهای تجاری مشخص، میان حسابهای شخصی، خانوادگی یا حسابهای مرتبط با اشخاص دیگر توزیع میشود. این وضعیت میتواند شناسایی میزان واقعی فروش، درآمد و فعالیت اقتصادی را دشوار کند.
آیا این شرایط میتواند بر عدالت مالیاتی اثر بگذارد؟
بله، کاهش شفافیت مالی میتواند به عدالت مالیاتی آسیب بزند. زمانی که گردش مالی واقعی یک فعالیت اقتصادی میان چندین حساب و ابزار پرداخت تقسیم شود، تشخیص درآمد واقعی دشوارتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، فعالان اقتصادی شفاف و قانونمدار مالیات واقعی خود را پرداخت میکنند، اما برخی افراد ممکن است با استفاده از خلأهای موجود، میزان درآمد قابل مشاهده خود را کاهش دهند؛ موضوعی که در نهایت فشار بیشتری بر مؤدیان شفاف وارد میکند.
آیا میتوان بانکها و ابزارهای پرداخت را عامل فرار مالیاتی دانست؟
خیر. خدمات بانکی و پرداخت الکترونیکی با هدف افزایش رفاه مردم، توسعه بانکداری دیجیتال و تسهیل مبادلات ایجاد شدهاند.
موضوع اصلی، نحوه حکمرانی بر این خدمات است. اگر ابزارهای پرداخت با نظامهای نظارتی و مالیاتی هوشمند همراه شوند، میتوانند به افزایش شفافیت اقتصادی کمک کنند؛ بنابراین راهکار، محدود کردن فناوری نیست، بلکه استفاده درست از دادهها و ایجاد سازوکارهای نظارتی دقیقتر است.
توسعه شبکه پرداخت چه تأثیری بر مبارزه با پولشویی دارد؟
گسترش ابزارهای انتقال وجه، ضرورت استفاده از روشهای پیشرفتهتر نظارتی را افزایش داده است. هرچه مسیرهای جابهجایی پول بیشتر شود، شناسایی منشأ و مقصد واقعی منابع مالی نیازمند سامانههای هوشمندتر خواهد بود.
استفاده از هوش مصنوعی، تحلیل دادههای بزرگ و شناسایی الگوهای غیرعادی تراکنشها میتواند نقش مهمی در مقابله با پولشویی و فعالیتهای غیرقانونی داشته باشد.
آیا پرداختهای الکترونیکی میتوانند بر تورم اثرگذار باشند؟
ابزارهای پرداخت به صورت مستقیم موجب افزایش نقدینگی نمیشوند، زیرا نقدینگی تابع سیاستهای پولی و اعتباری است.
با این حال، این ابزارها میتوانند سرعت گردش پول را افزایش دهند. اگر رشد سرعت گردش پول با افزایش تولید کالا و خدمات همراه نباشد، ممکن است فشارهای تورمی تقویت شود؛ بنابراین توسعه پرداخت دیجیتال باید هماهنگ با سیاستهای کلان اقتصادی باشد.
ریسکهای امنیتی نظام پرداخت تا چه اندازه جدی است؟
با افزایش وابستگی اقتصاد به زیرساختهای دیجیتال، موضوع ریسک سیستمی اهمیت بیشتری پیدا میکند. هر اختلال فنی، حمله سایبری یا آسیب به یک بخش از شبکه مالی میتواند اثرات گستردهای ایجاد کند.
برای کاهش این ریسکها باید معماری زیرساختهای بانکی مقاومتر شود؛ ایجاد مراکز پشتیبان، طراحی شبکههای توزیعشده، تقویت امنیت سایبری و برنامههای بازیابی بحران از ضرورتهای این مسیر است.
برای آینده نظام پرداخت ایران چه اصلاحاتی باید در اولویت قرار گیرد؟
تفکیک کامل حسابهای شخصی و تجاری، حرکت از کنترلهای ساده به سمت تحلیل ریسک، اتصال هوشمند شبکه بانکی با نظام مالیاتی و مبارزه با پولشویی، استفاده گستردهتر از هوش مصنوعی و تقویت امنیت سایبری از مهمترین اقدامات ضروری است.
نظام پرداخت آینده فقط با سرعت انتقال پول ارزیابی نمیشود، بلکه شفافیت، امنیت، عدالت مالیاتی و تابآوری نیز باید به همان اندازه در معیارهای موفقیت این نظام قرار گیرد.