محمد حاتمی، روانشناس بالینی و رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اجتماعی برنا، با اشاره به وضعیت کودکان در جریان جنگ ۴۰ روزه اظهار کرد: برای بررسی آسیب‌های روانی ناشی از جنگ باید شرایط مختلف کودکان را در نظر گرفت چراکه همه آنها تجربه یکسانی از بحران نداشته‌اند و میزان آسیب‌پذیری آنها نیز متفاوت است.
وی توضیح داد: گروهی از کودکان مستقیماً در معرض حملات و بمباران‌ها قرار داشتند، گروهی در شهر‌هایی زندگی می‌کردند که بیشتر هدف حمله قرار می‌گرفتند و برخی دیگر نیز یکی از اعضای خانواده‌شان در جنگ حضور داشت یا در نیرو‌های مسلح مشغول انجام مأموریت بود. در کنار این گروه‌ها، کودکانی هم بودند که پیش از جنگ به دلایل مختلف، از جمله مشکلات خانوادگی، تعارضات در محیط خانواده یا مسائل جسمانی، شرایط آسیب‌پذیرتری داشتند.
حاتمی ادامه داد: این کودکان بحران جنگ را به شکل‌های متفاوتی تجربه می‌کنند و به همین دلیل، واکنش‌ها و آسیب‌های روانی آنها نیز با یکدیگر متفاوت است. بنابراین، در بررسی وضعیت سلامت روان کودکان باید شرایط خانوادگی، تجربه‌های قبلی، میزان مواجهه با جنگ و ویژگی‌های فردی آنها را در نظر گرفت.
کودکان جنگ را متفاوت از بزرگسالان درک می‌کنند
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور با تأکید بر اینکه کودکان و نوجوانان در مرحله رشد و تحول قرار دارند، گفت: درک کودکان از بحران جنگ بیشتر عینی است به این معنا که برای مثال، صدای انفجار و تجربه مستقیم بمباران تأثیر زیادی بر آنها می‌گذارد. این در حالی است که بزرگسالان، با توجه به تجربه، شناخت و توانایی تحلیل شرایط، ممکن است مسائل را از منظر ذهنی و تحلیلی نیز درک کنند.
وی افزود: به همین دلیل، کودکان در مقایسه با بزرگسالان در معرض خطر بیشتری از نظر آسیب‌های روانی قرار دارند. به‌ویژه کودکانی که پیش از جنگ با مشکلاتی مواجه بوده‌اند یا یکی از اعضای خانواده آنها درگیر جنگ شده است، ممکن است آسیب‌پذیری بیشتری داشته باشند.
حاتمی با اشاره به واکنش‌های روانی مشاهده شده در کودکان در جریان جنگ ۴۰ روزه بیان کرد: ترس و نگرانی، چسبیدن به مادر، دیدن کابوس، کاهش تمرکز، شکایت‌های جسمانی، حساس شدن به صداها، گریه و تحریک‌پذیری از جمله واکنش‌هایی است که ممکن است در این شرایط بروز پیدا کند.
وی تصریح کرد: در شرایطی که انفجار و بمباران اتفاق می‌افتد، بروز برخی از این واکنش‌ها می‌تواند طبیعی باشد، اما اگر این علائم ادامه پیدا کند یا شدت آن افزایش یابد، احتمال بروز مشکلات روانی جدی‌تر مطرح می‌شود و باید برای ارزیابی وضعیت کودک و ارائه خدمات تخصصی اقدام کرد.
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور با اشاره به ناگهانی بودن شرایط جنگ گفت: اگرچه کشور از نظر نظامی آمادگی‌هایی داشت، اما به اعتقاد من، آمادگی اجتماعی برای مواجهه با پیامدهای چنین بحرانی کافی نبود. وضعیت سلامت روان کودکان، به‌ویژه کودکان کم‌سن‌تر، نیازمند توجه بیشتری است و ارزیابی فعلی من از شرایط آنها چندان مطلوب نیست.
ظرفیت بهزیستی پاسخگوی همه نیاز‌های روانی کودکان نیست
حاتمی در پاسخ به پرسشی درباره همکاری سازمان نظام روان‌شناسی با نهاد‌های دولتی و مراکز حمایتی برای رسیدگی به کودکان آسیب‌دیده از جنگ اظهار کرد: در کشور نزدیک به ۱۰۰ هزار روانشناس فعال هستند که بخشی از آنها، حدود ۲۰ هزار نفر، در سازمان بهزیستی و مراکز و مجموعه‌های اجتماعی مرتبط فعالیت می‌کنند. این ظرفیت در ارائه خدمات به گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله کودکان دارای شرایط خاص، نقش دارد.
وی با اشاره به فعالیت نهاد‌های مختلف در زمینه حمایت روانی و اجتماعی از خانواده‌ها افزود: برخی مجموعه‌ها و نهاد‌های اجتماعی در این مدت وارد میدان شدند و برای خانواده‌ها و والدین برنامه‌هایی برگزار کردند. سازمان بهزیستی نیز در حد ظرفیت خود در این زمینه فعالیت داشته است.
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور ادامه داد: شهرداری تهران نیز در زمینه مقابله با پیامدهای بحران فعالیت‌هایی انجام داد و گروه‌های مقابله با بحران را تشکیل داد. ما هم در این اقدامات مشارکت داشتیم و مسئولیت بخشی از فعالیت‌ها بر عهده من بود.
حاتمی با تأکید بر اینکه میزان نیاز‌ها فراتر از ظرفیت موجود است، گفت: روان‌شناسان و مشاوران در طول جنگ و پس از آن به‌صورت مستمر درگیر ارائه خدمات بوده‌اند، اما گستردگی آسیب‌ها به اندازه‌ای است که به برنامه‌های متنوع‌تر و حمایت جدی‌تر دولت نیاز داریم.
وی خاطرنشان کرد: سازمان بهزیستی با وجود فعالیت‌هایی که انجام داده، ظرفیت پاسخگویی به تمام نیاز‌های مرتبط با آسیب‌های روانی و اجتماعی در بحران جنگ را ندارد. بنابراین، لازم است حمایت‌های بیشتری صورت گیرد و دستگاه‌های مختلف با برنامه‌ریزی هماهنگ‌تری وارد عمل شوند.
حاتمی با اشاره به نقش دستگاه‌های دولتی در رسیدگی به پیامدهای روانی جنگ گفت: وزارت بهداشت در جریان جنگ بیشتر درگیر مسائل جسمانی و پیامدهای فیزیکی جنگ بود و با توجه به شرایط، تلاش‌هایی نیز برای ارائه خدمات انجام داد با این حال، از نظر من، در حوزه مسائل روان‌شناختی برنامه منسجمی از این وزارتخانه مشاهده نشد.
وی افزود: در زمینه حمایت روانی از کودکان و نوجوانان، بخش مهمی از فعالیت‌ها را نهاد‌های اجتماعی، مجموعه‌های خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد بر عهده داشتند و این مجموعه‌ها همچنان در حال فعالیت و کمک‌رسانی هستند.
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور با انتقاد از عملکرد وزارت علوم در این زمینه اظهار کرد: دانشگاه‌ها و استادان می‌توانستند نقش مؤثرتری در آموزش و حمایت روانی ایفا کنند، اما به اعتقاد من، وزارت علوم در این زمینه فعالیت مشخص و مؤثری نداشت.
حاتمی ادامه داد: یکی از موضوعات مهم، آموزش مهارت‌های مقابله با استرس و فشار روانی در زمان جنگ است. اینکه افراد، به‌ویژه کودکان و خانواده‌ها، چگونه باید با شرایط بحرانی مواجه شوند و چه راهبرد‌هایی برای مدیریت اضطراب و فشار روانی به کار بگیرند، موضوعی است که به آموزش و برنامه‌ریزی نیاز دارد.
وی تأکید کرد: دانشگاه‌ها و استادان ظرفیت قابل توجهی برای مشارکت در این حوزه دارند و می‌توان از این ظرفیت برای تدوین و اجرای برنامه‌های آموزشی و حمایتی استفاده کرد.
نحوه اطلاع‌رسانی برخی رسانه‌ها به آسیب‌های روانی کودکان دامن زد
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو با اشاره به نقش رسانه‌ها در شرایط جنگ گفت: رسانه‌ها در برخی زمینه‌ها، از جمله اطلاع‌رسانی درباره مسائل مرتبط با جنگ، می‌توانند بر وضعیت روانی کودکان و نوجوانان تأثیر بگذارند و نحوه انتشار اخبار باید با توجه به شرایط سنی و روانی مخاطبان انجام شود.
وی افزود: به اعتقاد من، نحوه اطلاع‌رسانی برخی رسانه‌ها، پخش بعضی برنامه‌ها و سریال‌ها، گفت‌و‌گو‌ها و حتی مصاحبه با کودکان در مواردی می‌توانست آثار منفی بر سلامت روان آنها داشته باشد. گاهی محتوایی که برای بزرگسالان قابل تحلیل است، ممکن است برای کودک فقط با ترس، نگرانی و احساس ناامنی همراه باشد.
حاتمی ادامه داد: بزرگسالان ممکن است با شنیدن خبر جان‌باختن یک فرد در جنگ، علاوه بر ناراحتی، بتوانند شرایط را تحلیل کنند اما کودک ممکن است فقط بخش عاطفی ماجرا، یعنی ترس و اندوه، را درک کند. بنابراین، انتشار اخبار و تصاویر مرتبط با جنگ باید با در نظر گرفتن تأثیر احتمالی آنها بر کودکان و خانواده‌ها انجام شود.
وی با انتقاد از نبود توجه کافی به این موضوع تصریح کرد: در این زمینه اشکالاتی وجود داشت که به اعتقاد من، به افزایش آسیب‌های روانی کودکان و نوجوانان منجر شد. لازم است رسانه‌ها و نهاد‌های مسئول با توجه بیشتری به این موضوع بپردازند تا از تشدید آسیب‌ها جلوگیری شود.
ارزیابی دقیق از وضعیت سلامت روان کودکان پس از جنگ ضروری است
حاتمی در پاسخ به پرسشی درباره میزان آسیب‌های روانی کودکان پس از جنگ و پیامدهای ماندگار آن گفت: در حال حاضر ارزیابی دقیقی از وضعیت سلامت روان کودکان و نوجوانان پس از این بحران در اختیار نداریم. دلیل این مسئله آن است که توجه اصلی در طول جنگ بیشتر معطوف به مسائل جسمانی و پیامدهای فیزیکی بود و ابعاد روانی و اجتماعی آن کمتر مورد توجه قرار گرفت.
وی با تأکید بر ضرورت بررسی وضعیت کودکان افزود: برای شناخت دقیق ابعاد آسیب‌ها باید وضعیت روانی کودکان و نوجوانان ارزیابی شود و مشخص شود چه گروه‌هایی به حمایت بیشتری نیاز دارند. بدون چنین ارزیابی‌ای، نمی‌توان درباره میزان و گستردگی مشکلات روانی این گروه سنی قضاوت دقیقی داشت.
رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور خاطرنشان کرد: امیدوارم دستگاه‌های مسئول، نهاد‌های اجتماعی، مراکز تخصصی و رسانه‌ها با همکاری یکدیگر برای کاهش پیامدهای روانی جنگ و ترمیم آسیب‌های واردشده به کودکان و خانواده‌ها اقدام کنند.
انتهای پیام/