قرن‌ها پیش از آنکه بحران آب به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جهان امروز تبدیل شود، ایرانیان هنر زیستن با کم‌آبی را آموخته بودند؛ از قنات و آب‌انبار تا نظام‌های سنتی تقسیم آب و مشارکت اجتماعی در پاسداری از منابع حیاتی. امروز، در روزگاری که تغییرات اقلیمی و خشکسالی تاب‌آوری جوامع را به چالش کشیده‌اند، بازخوانی این میراث تاریخی می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای آینده بگشاید. آتوسا مومنی، مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، در آستانه بزرگداشت روز جهانی میراث ناملموس و در گفت‌و‌گو با برنا، درباره برگزاری این مراسم، ظرفیت دانش بومی برای مواجهه با بحران آب، ضرورت عبور از ثبت‌محوری، نقش جوامع محلی و مسئولیت رسانه‌ها در زنده نگه‌داشتن میراثی می‌گوید که ارزش آن در آینده ایران و منطقه نهفته است.
برای بزرگداشت روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس چه برنامه‌هایی تدارک دیده‌اید و چرا موضوع «میراث زنده و آب» را انتخاب کرده‌اید؟
نخست باید یادآور شوم که روز جهانی میراث فرهنگی ناملموس، حاصل یک تحول مهم در نگرش جهانی به میراث بشری است. دو دهه پس از تصویب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، کنفرانس عمومی این سازمان در سال ۲۰۲۳، هفدهم اکتبر را به این عنوان تعیین کرد و اکنون در سال ۲۰۲۶، سومین سال بزرگداشت آن را پشت سر می‌گذاریم.
اهمیت این مناسبت در آن است که میراث ناملموس را از محدوده گفت‌و‌گو‌های تخصصی فراتر می‌برد و به مسئولیتی مشترک در میان دولت‌ها، جوامع محلی و شهروندان تبدیل می‌کند.
امسال تصمیم گرفتیم بزرگداشت این روز جهانی را به اهدای «جایزه میراث زنده و آب» متبرک سازیم؛ زیرا آب، یکی از روشن‌ترین جلوه‌های پیوند میان دانش تاریخی، فرهنگ زیسته و آینده سرزمین ماست.
ایران تنها سرزمین قنات‌ها، آب‌انبار‌ها و سازه‌های آبی تاریخی نیست؛ سرزمینی است که در مواجهه با کم‌آبی، دانشی گسترده درباره شناسایی، استحصال، ذخیره، تقسیم و بهره‌برداری مسئولانه از آب پدید آورده است.
در این آیین که با همکاری مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی برگزار می‌شود، سه تجربه برگزیده از استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس معرفی و تقدیر خواهند شد. همچنین فرصتی برای گفت‌و‌گو میان مدیران، پژوهشگران، دانشگاهیان و نمایندگان جوامع محلی درباره نقش میراث زنده در پاسخ به بحران‌های معاصر فراهم می‌شود. هدف ما آن است که نشان دهیم میراث ناملموس، فقط حافظه گذشته نیست؛ می‌تواند بخشی از دانایی مورد نیاز برای ساختن آینده باشد.
در دعوت رسانه‌ای این رویداد تأکید شده که خبرنگاران باید فراتر از خبررسانی، در شناساندن و پاسداری از میراث زنده سهم داشته باشند. این مشارکت چگونه تحقق می‌یابد؟
من معتقدم خبرنگار میراث فرهنگی، تنها روایتگر یک مراسم یا ثبت‌کننده یک رویداد نیست؛ او می‌تواند میان حافظه فرهنگی جامعه و آگاهی عمومی، پیوندی زنده برقرار کند.
بسیاری از مردم ممکن است یک قنات، برکه یا آب‌انبار تاریخی را بشناسند، اما ندانند چه دانش‌ها و مهارت‌هایی در ساخت و نگهداری آن نهفته است؛ چه نظام‌هایی برای توزیع عادلانه آب شکل گرفته و چه روابط اجتماعی و مسئولیت‌های مشترکی استمرار آن را ممکن ساخته است.
اینجاست که نقش رسانه از اطلاع‌رسانی فراتر می‌رود و به تبیین فرهنگی و آگاهی‌افزایی تبدیل می‌شود.
ما انتظار نداریم خبرنگاران صرفاً گزارش مراسم را منتشر کنند. علاقه‌مندیم پیش از برگزاری آیین، درباره تجربه‌های برگزیده تحقیق و گفت‌و‌گو کنند، با صاحبان دانش بومی مصاحبه داشته باشند و پس از مراسم نیز مسیر تداوم و اثربخشی این تجربه‌ها را پیگیری کنند.
رسانه‌ها می‌توانند صدای جوامعی باشند که دانش آنها سال‌ها در خدمت زندگی بوده، اما کمتر فرصت یافته است در سطح ملی شناخته شود.
پاسداری از میراث زنده، بدون شناخت عمومی و مشارکت آگاهانه جامعه، به سرانجام مطلوب نخواهد رسید.
آیا مراسم امسال صرفاً یک برنامه مناسبتی است یا بخشی از سیاست و برنامه اجرایی مرکز در حوزه میراث زنده محسوب می‌شود؟
این آیین را نباید رویدادی مستقل و محدود به یک روز دانست. یکی از برنامه‌های مصوب شورای حکام مرکز منطقه‌ای تهران، شناسایی، مستندسازی و معرفی تجربه‌های موفق پاسداری از دانش بومی مرتبط با آب در کشور‌های آسیای غربی و مرکزی است.
ما در منطقه‌ای فعالیت می‌کنیم که تغییرات اقلیمی، خشکسالی، محدودیت منابع آب و بحران‌های انسانی، از مهم‌ترین چالش‌های مشترک آن به شمار می‌روند.
ازاین‌رو، دانش تاریخی جوامع در مدیریت منابع آب، تنها ارزش فرهنگی ندارد؛ می‌تواند موضوع پژوهش‌های کاربردی، تبادل تجربه و همکاری‌های منطقه‌ای نیز باشد.
فراخوان شناسایی تجربه‌های موفق میراث آب و انتخاب برگزیدگان، در چارچوب همین رویکرد شکل گرفته است.
جایزه برای ما نقطه پایان نیست؛ آغاز فرایندی برای شناساندن دانش‌های ارزشمند، تقویت مشارکت جوامع و فراهم‌کردن زمینه انتقال تجربه‌های موفق است.
سه تجربه برگزیده چه ویژگی‌هایی دارند و چرا از میان طرح‌های معرفی‌شده انتخاب شده‌اند؟
هر سه تجربه، از منظری متفاوت، پیوند میراث فرهنگی ناملموس با زندگی امروز را آشکار می‌کنند. در سمنان، با نظامی تاریخی از مدیریت، تقسیم و بهره‌برداری از آب روبه‌رو هستیم که ارزش آن تنها در سازه‌های آبی نیست؛ بلکه در دانش تقسیم، قواعد حقابه، مسئولیت‌های اجتماعی و نظام همکاری و اعتماد میان بهره‌برداران نهفته است.
در این نظام، آب پیش از رسیدن به کشتزار، از مسیر قاعده و مسئولیت می‌گذرد. به بیان دیگر، میراث آب سمنان تنها روایت مهندسی آب نیست؛ روایتی از سازمان اجتماعی و حکمت زیستن در اقلیمی کم‌آب است.
در جزیره قشم، تجربه «خیرآب» اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا دانش سنتی ذخیره آب باران در برکه‌های تاریخی را با مشارکت اجتماعی و ظرفیت فناوری‌های نوین پیوند می‌دهد. این تجربه برای مناطق ساحلی و جزیره‌ای، به‌ویژه در شرایط آسیب‌پذیری منابع تأمین آب، واجد ظرفیت مطالعاتی و کاربردی است.
در کرمستج لارستان فارس نیز احیای برکه‌ها و آب‌انبار‌های تاریخی با مشارکت مردم و خیرین، نشان می‌دهد که چگونه مسئولیت اجتماعی و تعلق فرهنگی می‌تواند به استمرار حیات یک میراث کمک کند.
وجه مشترک این سه تجربه، حضور دانش بومی، مشارکت جامعه و امکان بهره‌گیری از تجربه تاریخی برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های امروز است.
انتخاب آنها بر پایه ارزیابی کارشناسی مرکز و با بهره‌گیری از دیدگاه‌های اعضای شورای حکام صورت گرفته است.
آیا قرار است برنامه یا سازوکار تازه‌ای برای همکاری مستمر مرکز با رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران تخصصی ایجاد شود؟
به باور من، میراث فرهنگی ناملموس بیش از بسیاری از حوزه‌های میراثی، به روایتگری مستمر و مسئولانه نیاز دارد؛ زیرا بخش مهمی از آن در دانش، مهارت، حافظه و شیوه زندگی انسان‌ها حضور دارد و همیشه در قالب یک اثر قابل مشاهده نیست.
ازاین‌رو، همکاری با رسانه‌ها نباید به مناسبت‌ها محدود بماند.
ما علاقه‌مندیم از ظرفیت خبرنگاران متخصص برای معرفی تجربه‌های موفق، تهیه پرونده‌های موضوعی، گفت‌و‌گو با حاملان میراث و بازتاب چالش‌های پاسداری از میراث زنده بهره بگیریم.
همکاری رسانه‌ای در این رویداد می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی شکل‌های منظم‌تر تعامل مرکز با روزنامه‌نگاران تخصصی باشد؛ به‌ویژه در موضوعاتی مانند دانش بومی آب، میراث خوراک، انتقال بین‌نسلی و نقش جوامع محلی در تاب‌آوری فرهنگی.
از نظر ما، رسانه صرفاً ابزار انتشار اخبار مرکز نیست؛ شریکی در آگاهی‌افزایی، طرح پرسش‌های تخصصی و گسترش مسئولیت اجتماعی نسبت به میراث زنده است.
آیا در مراسم فرصتی برای شنیدن صدای حاملان میراث، صاحبان دانش بومی و نمایندگان جوامع محلی پیش‌بینی شده است؟
اساساً بدون حضور و مشارکت جوامع، نمی‌توان از پاسداری مؤثر از میراث فرهنگی ناملموس سخن گفت.
کنوانسیون ۲۰۰۳ نیز بر نقش محوری جوامع، گروه‌ها و در موارد مقتضی افراد در شناسایی و پاسداری از میراث خود تأکید دارد.
در آیین امسال، بخشی از برنامه به معرفی تجربه‌های برگزیده اختصاص یافته است تا نمایندگان این طرح‌ها بتوانند ابعاد فعالیت خود را تشریح کنند.
برای ما اهمیت دارد که روایت میراث آب، صرفاً از زبان کارشناسان و مدیران بیان نشود؛ زیرا صاحبان اصلی این دانش، همان مردمانی هستند که آن را آموخته، آزموده و در زندگی روزمره استمرار بخشیده‌اند.
میرآبان، کشاورزان، استادکاران، سازندگان و نگهدارندگان برکه‌ها و حافظان شیوه‌های سنتی تقسیم آب، تنها موضوع مطالعه پژوهشگران نیستند؛ آنان صاحبان دانش و کنشگران اصلی این میراث‌اند.
میراث زنده را نمی‌توان تنها برای مردم پاسداری کرد؛ باید با مردم و به مشارکت خود آنان پاس داشت.
یکی از دغدغه‌های حوزه میراث ناملموس، فاصله میان ثبت آثار و پاسداری واقعی از آنهاست. چگونه می‌توان از ثبت‌محوری عبور کرد؟
ثبت میراث فرهنگی ناملموس، اقدامی ارزشمند در مسیر شناسایی و افزایش آگاهی عمومی است؛ اما ثبت، به‌تنهایی تضمین‌کننده تداوم حیات یک عنصر میراثی نیست.
ممکن است یک دانش یا مهارت در فهرستی ملی یا جهانی شناخته شود، اما حاملان آن با کاهش فرصت‌های انتقال، مشکلات معیشتی یا از میان رفتن بستر اجتماعی و محیطی اجرای آن مواجه باشند.
ازاین‌رو، معیار موفقیت در پاسداری را نمی‌توان تنها در تعداد پرونده‌های ثبت‌شده جست‌و‌جو کرد.
باید پرسید آیا حاملان میراث همچنان امکان انتقال دانش خود را دارند؟ آیا نسل جوان برای آموختن آن انگیزه و فرصت دارد؟ آیا جامعه محلی در تصمیم‌گیری مشارکت می‌کند؟ و آیا شرایط استمرار آن دانش در زندگی روزمره فراهم است؟
در موضوع آب، این پرسش‌ها اهمیت ویژه‌ای دارند.
اگر آب‌انباری مرمت شود، اما دانش ساخت و نگهداری آن انتقال نیابد، بخش مهمی از میراث از دست خواهد رفت.
اگر نظام تقسیم آب مستندسازی شود، اما تجربه و دانش حاملان آن نادیده گرفته شود، تنها تصویری تاریخی از یک نظام زنده باقی می‌ماند.
ثبت، آغاز شناخت است؛ پاسداری، تعهد به استمرار حیات میراث است.
پیام محوری بزرگداشت امسال چیست و چه نسبتی با انتقال میراث به نسل‌های آینده دارد؟
عنوان محوری آیین امسال، «میراث زنده و آب» است؛ اما پیام آن را می‌توان در یک عبارت خلاصه کرد:
آینده آب، از حافظه آب می‌گذرد.
مقصود این نیست که راه‌حل بحران‌های پیچیده امروز را صرفاً در گذشته جست‌و‌جو کنیم؛ بلکه باید بدانیم جوامع انسانی در طول تاریخ، گنجینه‌ای از دانش سازگاری با محیط، بهره‌برداری مسئولانه از منابع و مدیریت مشارکتی پدید آورده‌اند.
این دانش‌ها می‌توانند در کنار علم و فناوری معاصر، بخشی از ظرفیت پاسخ‌گویی به چالش‌های کنونی باشند.
انتقال بین‌نسلی نیز صرفاً آموزش یک مهارت قدیمی نیست؛ انتقال نوعی نگرش به زندگی، مسئولیت در برابر طبیعت و احترام به حقوق دیگران است.
هنگامی که نسل جوان با دانش میرآبی، شیوه ذخیره آب باران یا قواعد سنتی حقابه آشنا می‌شود، تنها درباره یک فناوری تاریخی نمی‌آموزد؛ با مفاهیمی همچون عدالت، مشارکت، اندازه‌نگه‌داشتن و مسئولیت در برابر آیندگان نیز مواجه می‌شود.
این همان پیامی است که می‌خواهیم از بزرگداشت امسال به جامعه منتقل کنیم.
آیا در این آیین از افراد، گروه‌ها و جوامعی که در پاسداری از میراث ناملموس نقش داشته‌اند، تقدیر خواهد شد؟
بله. یکی از بخش‌های اصلی برنامه، اهدای «جایزه میراث زنده و آب» به سه تجربه برگزیده از استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس است.
البته تأکید می‌کنم این جایزه در چارچوب برنامه تخصصی مرکز منطقه‌ای تهران و با رویکرد‌های کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو طراحی شده است و نباید آن را با جوایز رسمی اعطایی خود یونسکو یکسان دانست.
هدف از این تقدیر، تنها معرفی سه طرح نیست؛ می‌خواهیم توجه عمومی را به نقش جوامع محلی، صاحبان دانش، خیرین و فعالانی جلب کنیم که با مسئولیت‌پذیری و مشارکت خود، زمینه استمرار میراث آب را فراهم کرده‌اند.
گاه یک اقدام محلی، اگر به‌درستی شناخته و تحلیل شود، می‌تواند الهام‌بخش برنامه‌هایی در مقیاس ملی و حتی منطقه‌ای باشد.
ازاین‌رو، این جایزه را تجلیل از دانایی جمعی و مسئولیت اجتماعی در قبال میراث زنده می‌دانیم.
پس از پایان مراسم، چه خروجی مشخص و قابل ارزیابی باید انتظار داشت؟
انتظار ما آن است که دستاورد این آیین، فراتر از انتشار اخبار مراسم و اهدای جوایز باشد.
در گام نخست، معرفی مستند سه تجربه برگزیده و بازتاب ابعاد دانشی، اجتماعی و کاربردی آنها اهمیت دارد.
در ادامه، این تجربه‌ها می‌توانند مبنایی برای توسعه مستندسازی تخصصی، گفت‌و‌گو با نهاد‌های مرتبط و بررسی امکان تبادل تجربه میان جوامع و کشور‌های منطقه قرار گیرند.
همچنین علاقه‌مندیم ظرفیت همکاری‌های علمی و اجرایی در حوزه دانش بومی آب، به‌ویژه در ارتباط با مسائل تاب‌آوری اقلیمی، توسعه پایدار و نیاز‌های جوامع محلی، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
از منظر رسانه‌ای نیز موفقیت این رویداد را تنها با شمار اخبار منتشرشده نمی‌سنجیم؛ مهم است که آیا توانسته‌ایم مسئله میراث زنده و آب را به موضوعی برای گفت‌وگوی عمومی، پژوهش تخصصی و توجه سیاست‌گذاران تبدیل کنیم یا خیر.
در نهایت، آرمان ما این است که تجربه‌های ارزشمند جوامع محلی، از حاشیه روایت‌های تاریخی به متن اندیشه و تصمیم‌سازی برای آینده سرزمین راه یابند.
ما میراث را تنها برای آن پاس نمی‌داریم که گذشته را به یاد آوریم؛ آن را پاس می‌داریم تا آینده را آگاهانه‌تر بسازیم.