علیرضا شریفی یزدی، جامعهشناس اجتماعی، در گفتوگو با خبرنگار اجتماعی برنا، با اشاره به تأثیر گسترش شبکههای اجتماعی و فعالیت بلاگرها بر تغییر سبک زندگی مردم، اظهار کرد: در جامعهشناسی و روانشناسی اجتماعی مفهومی تحت عنوان «گروه مرجع» وجود دارد. گروه مرجع به افرادی گفته میشود که اعضای جامعه آنها را بهعنوان الگو انتخاب میکنند و تلاش دارند سبک زندگی، رفتار و نگرش خود را با آنها هماهنگ کنند. این افراد بهتدریج به نماد و معیاری برای ارزیابی زندگی مطلوب تبدیل میشوند.
وی با بیان اینکه گروههای مرجع در دورههای مختلف تغییر میکنند، افزود: در جوامع مختلف، بازیگران، ورزشکاران مشهور، سیاستمداران محبوب و چهرههای برجسته فرهنگی و هنری از جمله افرادی هستند که میتوانند نقش گروه مرجع را ایفا کنند. البته این الگوها در سنین و گروههای اجتماعی مختلف متفاوتاند، اما سازوکار تأثیرگذاری آنها تا حدود زیادی مشابه است.
شبکههای اجتماعی معادلات الگوپذیری را تغییر دادند
این جامعهشناس با اشاره به نقش رسانههای نوین در شکلگیری گروههای مرجع جدید تصریح کرد: با ظهور شبکههای اجتماعی و رسانههای نوپدید، از فیسبوک و تلگرام گرفته تا واتساپ و اینستاگرام، گروههای مرجع نیز به فضای دیجیتال منتقل شدند. تفاوت مهم این رسانهها با رسانههای سنتی مانند روزنامه، رادیو و تلویزیون، دوسویه بودن ارتباطات و امکان تولید محتوا توسط کاربران است.
شریفی یزدی ادامه داد: در رسانههای سنتی معمولاً یک تولیدکننده محتوا وجود داشت و سایر افراد در جایگاه مخاطب قرار میگرفتند، اما در شبکههای اجتماعی هر فردی که صفحهای در اختیار دارد، میتواند محتوایی تولید کند و آن را با دیگران به اشتراک بگذارد. کاربران نیز متناسب با علاقه، نیاز و خواسته خود صفحات مختلف را دنبال میکنند. به این ترتیب، زمینه شکلگیری پدیده بلاگری و تبدیل بلاگرها به گروه مرجع بخش قابل توجهی از جامعه فراهم شده است.
وی با اشاره به سابقه شکلگیری این روند در فضای مجازی ایران گفت: در دهه ۸۰ وبلاگها نقش پررنگی در تولید و انتشار محتوا داشتند و زمینهای برای تحولات بعدی فضای رسانهای فراهم کردند. امروز، اما بلاگرها در بسیاری از حوزهها به گروههای مرجع جدید تبدیل شدهاند؛ با این تفاوت که برخلاف بسیاری از چهرههای مشهور گذشته که درآمدشان از حوزههای دیگری تأمین میشد، بخش قابل توجهی از فعالیت بلاگرها اساساً با هدف جذب مخاطب و کسب درآمد از تولید محتوا شکل گرفته است.
از نمایش زندگی لوکس تا تولید محتوای زرد؛ ابزارهای جذب مخاطب در فضای مجازی
این جامعهشناس درباره شیوههای فعالیت بلاگرها و عوامل جذب مخاطب در این فضا توضیح داد: یکی از ویژگیهای اصلی فعالیت بلاگرها، شناخت نیازها و علایق گروههای خاص و تولید محتوا بر اساس همین نیازهاست. آنها تلاش میکنند با شناسایی خواستههای مخاطبان، کلیپها، تصاویر و مطالبی تولید کنند که بیشترین میزان توجه را به خود جلب کند.
وی افزود: ویژگی دیگر این محتواها، نمایش اغراقآمیز زیباییها و جذابیتها یا حتی زشتیها و ناهنجاریهاست. در واقع، برخی تولیدکنندگان محتوا برای جلب مخاطب بیشتر، تصویری غیرمتعارف و اغراقشده از موضوعات مختلف ارائه میکنند.
شریفی یزدی با اشاره به برخی شیوههای غیرمتعارف جذب مخاطب بیان کرد: گروهی از بلاگرها از بدن و ظاهر خود برای جلب توجه استفاده میکنند؛ از نمایش تتوهای عجیبوغریب گرفته تا به نمایش گذاشتن جراحیهای خاص و تغییرات ظاهری. در کنار این موارد، برخی نیز با توجه به شرایط روانی و اجتماعی جامعه، به تولید محتوای روانشناسی زرد و غیرعلمی روی آوردهاند که متأسفانه مخاطبان زیادی هم پیدا میکند.
وی ادامه داد: در حوزههایی مانند طب سنتی نیز شاهد انتشار مطالب غیرعلمی و ادعاهای غیرواقعی هستیم؛ برای مثال، افرادی مدعی میشوند که میتوان بیماریهای خطرناکی مانند سرطان را با ترکیبات سادهای از مواد غذایی درمان کرد. این نوع محتواها نیز با وجود فقدان پشتوانه علمی، همچنان مخاطبان خود را دارند.
مقایسه ویترین زندگی دیگران با پستوی زندگی خودمان، عامل سرخوردگی اجتماعی
این جامعهشناس با تأکید بر پیامدهای اقتصادی و روانی فعالیت بلاگرها گفت: فعالیت بلاگری برای برخی افراد درآمدهای بسیار هنگفتی ایجاد کرده که با توان درآمدزایی بسیاری از مشاغل متعارف جامعه قابل مقایسه نیست. از سوی دیگر، مخاطبان هنگام مشاهده صفحات این افراد، با ویترینی زیبا، گزینششده و گاه غیرواقعی از زندگی مواجه میشوند؛ در حالی که زندگی خودشان را با تمام مشکلات، دشواریها و واقعیتهای روزمره تجربه میکنند.
وی افزود: در واقع، افراد ویترین زندگی دیگران را با پستو و پشتصحنه زندگی خود مقایسه میکنند. طبیعی است که ویترینها همواره جذابتر و زیباتر به نظر برسند، در حالی که زندگی واقعی هر فرد با مشکلات، گرفتاریها و محدودیتهای مختلف همراه است.
شریفی یزدی ادامه داد: نتیجه چنین مقایسهای این است که افراد تصور میکنند از زندگی و جامعه عقب ماندهاند؛ گویی دیگران با سرعت در حال پیشرفت هستند، درآمدهای بالا دارند، سفرهای داخلی و خارجی میروند و از امکانات مختلف برخوردارند، اما آنها همچنان درگیر اقساط، بدهیها و مشکلات روزمره خود هستند.
وی با بیان اینکه این روند تغییرات جدی در سبک زندگی مردم ایجاد کرده است، اظهار کرد: این تغییرات بیش از هر چیز در جهت افزایش چشموهمچشمی، زیادهخواهی، احساس ناکامی و شکلگیری انتظارات غیرواقعبینانه پیش رفته است. در بسیاری از موارد، افراد نهتنها امکان دستیابی به چنین سبک زندگیای را ندارند، بلکه حتی برای رسیدن به آن نیز اقدام مؤثری انجام نمیدهند و صرفاً تصور میکنند شرایط زندگی دیگران باید بهنوعی برای آنها نیز فراهم شود.
تأثیر بلاگری بر روابط خانوادگی و افزایش تمایل به راههای میانبر درآمدزایی
این جامعهشناس با اشاره به پیامدهای روانی این وضعیت خاطرنشان کرد: احساس ناکامی ناشی از مقایسههای مداوم، در وهله نخست روحیه و سلامت روان افراد را تحت تأثیر قرار میدهد و سپس به روابط اجتماعی و خانوادگی آنها آسیب میزند. روابط میان زن و شوهر و همچنین ارتباط والدین با فرزندان نیز ممکن است در معرض تنش و خدشه قرار بگیرد.
وی در تشریح این موضوع گفت: برای مثال، فرزندی را تصور کنید که در شبکههای اجتماعی با خانوادهای مواجه میشود که به مناسبت قبولی فرزندشان در دانشگاه، خودرویی به ارزش یک میلیارد تومان به او هدیه دادهاند؛ در حالی که خانواده خودش حتی توان خرید یک دوچرخه برای او را ندارد. این مقایسه میتواند احساس محرومیت و سرخوردگی را در فرزند تقویت کند و زمینه بروز عناد، کینه و اختلاف با خانواده را فراهم آورد.
شریفی یزدی افزود: در چنین شرایطی، برخی افراد برای جبران فاصلهای که میان زندگی واقعی خود و تصاویر فضای مجازی احساس میکنند، به دنبال راههای میانبر برای رسیدن به درآمدهای بالا میروند. فعالیت در حوزههایی مانند ترید و بورس، بدون دانش و آگاهی کافی و با تصور دستیابی سریع به ثروت، از جمله این مسیرهاست.
وی با اشاره به احتمال شکست در این مسیرها تصریح کرد: بسیاری از افرادی که بدون دانش و تخصص وارد چنین حوزههایی میشوند، ممکن است با شکست مالی مواجه شوند و همین مسئله احساس ناکامی اولیه را تشدید کند. در نتیجه، فرد بهجای رسیدن به شرایط مطلوبی که در ذهن خود ساخته، با سرخوردگی مضاعف و مشکلات روحی و روانی بیشتری روبهرو میشود.
افزایش سواد رسانهای؛ مهمترین راهکار مقابله با آسیبهای بلاگری
این جامعهشناس در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای فرهنگی و اجتماعی برای کاهش تأثیرپذیری افراد از محتوای فضای مجازی اظهار کرد: این موضوع را باید در دو بازه زمانی کوتاهمدت و بلندمدت بررسی کرد. در کوتاهمدت، لازم است افراد درباره محتواهایی که در شبکههای اجتماعی مشاهده میکنند، در محیطهای واقعی و در تعامل با دیگران گفتوگو کنند.
وی توضیح داد: هر محتوایی که در فضای مجازی منتشر میشود، نباید بدون بررسی و تأمل پذیرفته شود. افراد باید درباره مطالبی که مشاهده میکنند، با یکدیگر بحث کنند و آنها را بر اساس واقعیتهای موجود در جامعه، تجربههای روزمره و درک مشترک خود مورد ارزیابی قرار دهند.
شریفی یزدی با تأکید بر نقش نهادهای مسئول در بلندمدت گفت: در بلندمدت، دستگاههایی مانند وزارت آموزشوپرورش، وزارت علوم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و رسانهها مسئولیت مهمی در این زمینه دارند. مهمترین راهکار برای اینکه افراد کمتر تحت تأثیر محتوای غیرواقعی قرار بگیرند و بتوانند واقعیت را از فضای اغراقآمیز رسانهای تشخیص دهند، افزایش سواد رسانهای جامعه است.
وی با انتقاد از پایین بودن سطح سواد رسانهای در میان بخشی از جامعه افزود: امروز حتی افرادی با تحصیلات دانشگاهی و مدرک دکتری نیز ممکن است در تشخیص اخبار صحیح از نادرست در فضای مجازی با مشکل مواجه باشند. در این فضا هر فردی میتواند هر مطلبی را منتشر کند و متأسفانه بسیاری از کاربران نیز بدون بررسی، آن را میپذیرند و بازنشر میکنند.
این جامعهشناس در پایان تأکید کرد: افزایش سواد رسانهای در میانمدت و بلندمدت مهمترین و مؤثرترین راهکار برای مقابله با آشفتگی اطلاعاتی و آسیبهای ناشی از محتوای غیرواقعی در شبکههای اجتماعی است. برخوردهای سلبی، فیلترینگ و محدودسازی بهتنهایی نمیتوانند این مسئله را حل کنند بلکه باید توانایی تحلیل، ارزیابی و تشخیص محتوای درست از نادرست در میان شهروندان تقویت شود.
انتهای پیام/