زهرا وجدانی: در روزگاری که بحرانهای جهانی سلامت روان را بیش از هر زمان دیگری در معرض تهدید قرار داده است کودکان به عنوان آسیبپذیرترین قشر جامعه بار سنگینتری از پیامدهای درگیریها و جنگها را به دوش میکشند. جنگ علاوه بر خسارات مادی و جانی زنگ خطری جدی برای سلامت روانی نسل آینده کشورمان به صدا درآورده است. پژوهشهای انجام شده پرده از ابعاد عمیق این تاثیرات برداشته و نشان میدهد که چگونه اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) میتوانند سایهای بلندمدت بر آینده کودکان افکنند.
در ادامه به یافتههای کلیدی یکی از مطالعات انجام شده، علائم هشداردهنده و راهکارهای پیشنهادی برای محافظت از تابآوری کودکان در برابر آسیبهای روانی ناشی از جنگ میپردازیم.
در یکی از پژوهشها انجام شده پژوهشگران ایرانی به بررسی پیامدهای روانی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل علیه ایران بر کودکان پرداختهاند؛ نتایج این پژوهش نشان میدهد کودکان در چنین شرایطی با خطر بالای ابتلا به اختلالات روانی از جمله استرس پس از سانحه، اضطراب و افسردگی مواجه میشوند و این آسیبها میتواند آثار بلندمدتی تا بزرگسالی به همراه داشته باشد.
بحرانهایی مانند جنگ تنها به تخریب زیرساختها و خسارات انسانی محدود نمیشوند بلکه پیامدهای عمیقی بر سلامت روان افراد بهویژه کودکان برجای میگذارند. در چنین شرایطی سه بعد اصلی سلامت کودکان شامل سلامت جسمانی، سلامت روانی-هیجانی و همچنین بعد شناختی و آموزشی به طور جدی تحت تاثیر قرار میگیرد.
آسیبهای جسمانی ناشی از تخریب زیرساختها، محدود شدن دسترسی به خدمات درمانی و تغذیه مناسب، اختلال در روند آموزش و محرومیت از فضاهای رشد ذهنی از جمله پیامدهای جنگ برای کودکان است. در کنار این موارد فشارهای روانی ناشی از ناامنی و مواجهه با خشونت نیز آسیبپذیری روانی کودکان را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
بر اساس مطالعات پیشین میزان ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) در میان کودکان جنگزده به طور میانگین حدود ۴۷ درصد گزارش شده است. همچنین حدود ۴۳ درصد از این کودکان با افسردگی و نزدیک به ۲۷ درصد با اضطراب مواجه میشوند. پژوهشها نشان میدهد مواجهه مستقیم با خشونت و شرایط جنگی ارتباطی قوی با بروز مشکلات روانشناختی از جمله اضطراب، افسردگی و PTSD دارد.
اضطراب مزمن ناشی از هشدارهای مکرر حمله، ناامنی و تجربه مداوم خشونت میتواند سلامت روان کودکان را به شدت تحت تاثیر قرار دهد. در برخی موارد حتی نوعی اختلال موسوم به اختلال استرس مزمن یا CTSD نیز شکل میگیرد که ماهیت تجمعی و طولانیمدت آسیبهای روانی ناشی از جنگ را بهتر توصیف میکند.
در همین راستا سعیده سادات شبیری، پژوهشگر مرکز تحقیقات سلولی و مولکولی دانشگاه علوم پزشکی سبزوار با همکاری دو تن از پژوهشگران این دانشگاه مطالعهای با هدف ارزیابی اثرات جنگ ۱۲ روزه بر سلامت روان کودکان ایران انجام داده است.
جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ با حمله هوایی اسرائیل به اهداف نظامی و مناطق مسکونی در ایران آغاز شد. این حملات به کشته شدن بیش از هزار نفر از جمله فرماندهان ارشد نظامی و دانشمندان هستهای ایران، و همچنین جان باختن شمار زیادی از غیرنظامیان از جمله زنان و کودکان انجامید.
نتایج این پژوهش که به روش مرور روایتی انجام شده است نشان میدهد کودکان در معرض جنگ با خطر بالای ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال استرس مزمن (CTSD)، اضطراب ناشی از فقدان والدین و نیز آسیبهای ناشی از مواجهه رسانهای با تصاویر خشونتآمیز روبهرو هستند.
این اختلالات معمولا با علائمی مانند اضطراب پایدار، کابوسهای شبانه، رفتارهای پرخاشگرانه، اختلال در تمرکز، ترس از آینده و افت عملکرد تحصیلی بروز پیدا میکنند.
به گفته شبیری و همکارانش از منظر فیزیولوژیک نیز استرس مزمن میتواند با افزایش سطح هورمون کورتیزول، تضعیف سیستم ایمنی بدن و بروز التهاب سیستمیک همراه باشد؛ شرایطی که در نهایت احتمال ابتلا به بیماریهای مختلف را افزایش میدهد.
در این میان عواملی مانند مواجهه مستقیم با خشونت، فقدان حمایت خانوادگی، فقر و جابهجایی اجباری از جمله مهمترین عوامل خطر برای بروز مشکلات روانی در کودکان محسوب میشوند. در مقابل حمایت والدین، فراهم بودن محیط امن، ارائه مداخلات روانی-اجتماعی و آموزش مهارتهای مقابلهای از مهمترین عوامل محافظتی برای کاهش آسیبهای روانی به شمار میروند.
پژوهشگران تاکید میکنند که در جنگ ایران و اسرائیل، همزمانی ابعاد نظامی، رسانهای و اقتصادی باعث پیچیدهتر شدن پیامدهای روانی برای کودکان شده است. به همین دلیل طراحی مداخلات چندسطحی برای حمایت از سلامت روان کودکان ضروری به نظر میرسد.
این مداخلات میتواند شامل پایش مستمر وضعیت روانی کودکان، آموزش مهارتهای تابآوری، ارتقای سواد رسانهای و ترکیب خدمات روانشناختی با حمایتهای پزشکی و تغذیهای باشد.
نتایج این پژوهش همچنین نشان میدهد کاهش آسیبهای روانی ناشی از جنگ در کودکان نیازمند سیاستگذاری جامع و هماهنگی میان بخشهای مختلف در سطح ملی و بینالمللی است.
به گفته پژوهشگران کودکان آسیبپذیرترین گروه در شرایط جنگ هستند و پیامدهای جسمی و روانی این شرایط میتواند تا سالها بعد و حتی در بزرگسالی ادامه یابد. از این رو سلامت روان کودکان در جنگها تنها یک مسئله فردی نیست بلکه چالشی اجتماعی و جهانی به شمار میرود که بیتوجهی به آن ممکن است پیامدهای بیننسلی به دنبال داشته باشد.
یافتههای این پژوهش در مجله طب نظامی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله (عج) منتشر شده است. پژوهشگران در پایان تاکید میکنند برای پیشگیری از پیامدهای روانی جنگ در نسلهای آینده، ایجاد نظام پایش سلامت روان کودکان، گسترش سواد رسانهای، تقویت خدمات آموزشی و بهداشتی، ایجاد فضاهای امن برای کودکان و توسعه مداخلات تخصصی روانشناختی ضروری است.
به گفته آنان پژوهشهای آینده نیز باید بر شناسایی عوامل محافظتی و تقویت تابآوری کودکان تمرکز کرده و مداخلاتی مبتنی بر شواهد علمی و متناسب با فرهنگ بومی جامعه طراحی و اجرا کنند.
انتهای پیام/