سیاست برای کاریکاتوریست مثل میدان مین است/ در اغلب موارد از کاریکاتور استفاده ابزاری شده است

به گزارش خبرنگار تجسمی برنا،داود شهیدی،کاریکاتوریست،طنز نویس و معمار است.او دانش آموخته رشته معماری شهری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و فارغ التحصیل رشته معماری شهری از دانشگاه بوستون است.شهیدی از دهه چهل فعالیت خود درعرصه کاریکاتو را آغاز کرد و در دوره  های مختلف زمانی،کاریکاتورهایش در نشریات «خوشه»؛«اطلاعات»؛«جهان نو»و...به چاپ رسید.او تا کنون در نمایشگاه های انفرادی و گروهی متعددی کاریکاتورهای خود را به معرض نمایش گذاشته است. نمایشگاه «دورهمی»کاریکاتوریست ها از روز سوم آبان ماه در گالری «مهروا»افتتاح شده است.در این نمایشگاه هنرمندانی چون کامبیز درم بخش،جواد علیزاده،داود شهیدی،علی جهانشاهی،جمال رحمتی،حسن کریم زاده،فیروزه مظفری و...به معرض نمایش گذاشته شده است.این نمایشگاه تا روز نوزده آبان ماه ادامه دارد.با شهیدی درباره جزییات این نمایشگاه به گفت وگو نشسته ایم.

اگر ممکن است درباره کاریکاتورهایی که در این نمایشگاه به معرض نمایش گذاشته اید توضیح دهید؟
کاریکاتورهای من از بدو ورود به این عرصه تا امروز همواره بار اجتماعی داشته است.یعنی سعی کرده ام به تبیین مسائل قابل لمس اجتماعی بپردازم که برای مخاطب قابل درک باشد و از طرفی دارای طنز سیاه نیز باشد.زیرا فکر می کنم کاریکاتوریست از محیط اطراف خود برای یافتن سوژه وام می گیرد.به عنوان مثال، طی سال های گذشته،وقوع زلزله بم دستمایه ای برای خلق تعدادی از آثار من با این مضمون شد.در کنار این آثار به ارائه بخشی از کاریکاتورهای خودت نیز پرداخته ام که منعکس کننده دغدغه های شخصی من نسبت به جامعه و پیرامونم است و اصولا این بخش از آثار رد پای نگاه شخصی من را داراست.اما در این نمایشگاه سعی کرده ام به شیوه نو تری به ارائه اثر بپردازم.در واقع،در آثار من درنمایشگاه «دورهمی»،مخاطب نه به آن بخش از کارهایی که ته مایه طنز سیاه دارد برمی خورد و نه از کاریکاتورهایی که بازتاب دهنده مسائل اجتماعی باشند خبری هست.

فکر می کنم دراین نمایشگاه آن طور که از نامش پیداست کاریکاتورها بخشی از آثار خود را فارغ از هر هیاهویی در محیطی دوستانه به نمایش گذاشته اند؟
دقیقا.در واقع،این نمایشگاه محملی برای دور هم جمع شدن کاریکاتوریست هایی است که سال هاست در این عرصه در کنار یکدیگر فعالیت می کنند.به قول انگلیسی ها، این نمایشگاه خیلی کژوال (دوستانه)است.تعدادی دوست قدیمی بوده ایم که برپایی این نمایشگاه دوباره ما را هم دور هم جمع کرده است.تصور می کنم،مهم ترین مولفه ای که این نمایشگاه دارد این است که هنرمندان به شکل خالصانه و بی شیله پیله به ارائه کار پرداخته اند.

با توجه به این که از هنرمندان با سابقه در عرصه کاریکاتور هستید رویکردتان در حال حاضر نسبت به این هنر چگونه است؟مقصودم این است که بیشتر سعی می کنید از چه مضامینی در ارائه اثر الهام بگیرید؟
نکته ای که دراین میان وجود دارد این است که در عین این که گرایش زیادی به گنجاندن پیام در کاریکاتورهایم دارم اما سعی کرده ام همواره از مستقیم گویی پرهیز کنم.ولی به طور کلی، در سال های اخیر بیشتر بر روی مفاهیمی چون خانواده،کودک و نسل سومی ها تاکید داشته ام.منظورم بچه هایی است که بعد از پیروزی انقلاب به دنیا آمده اند.با وجود این که فرزندی ندارم اما همیشه به مسائلی که ممکن است برای کودکان در جامعه پیش بیاید فکر کرده ام و این افکار دستمایه خلق کاریکاتورهایی با این مضمون شده اند.در واقع، تلاش کرده ام تا صرف نظر از مساعدت های مالی به کودکان کار،کودکان بی سرپرست یا بد سرپرست از نظر فرهنگی نیز با ارائه این بخش از آثار به حمایت از آنها بپردازم.

کاریکاتور هنری است که در مقایسه با سایر شاخه های هنری می تواند به واسطه طنز تلخی که در خود مستتر دارد به مخاطب تلنگر بزند و او را نسبت به مسائلی که شاید تا مدت ها از کنار آنها بی تفاوت می گذشته آگاه کند.خود شما سعی کرده اید در این سال ها چقدر در این زمینه فعالیت داشته باشید؟
ببینید، من همیشه براین باورم که طبیعت کاریکاتور این است که نیش بزند و به قول شما که در سوال هم اشاره کردید با این نیش زدن، مصائب و مشکلاتی که در جامعه وجود دارد را بازتاب دهد.به ویژه کاریکاتورهایی که درقالب سیاسی ارائه
شده اند.معتقدم، سیاست مثل میدان مین است و کاریکاتورها باید با احتیاط به سمت آن قدم بردارند.

منظورتان از احتیاط به طور مشخص چیست؟
یعنی آگاهانه با استفاده از وقایع سیاسی به ارائه کاریکاتور بپردازد.چون در ایران شرایط به گونه ای بوده که وقتی کاریکاتوریست ها می خواهند وقایع سیاسی را در کار خود منعکس کنند مورد انتقاد واقع می شوند و یا دربرخی موارد، کاریکاتورهایشان به ویژه در مطبوعات با ممیزی مواجه می شود.البته دانش هم در ارائه کاریکاتور نقش دارد.روی این اصل،کاریکاتوریست باید در درجه نخست نسبت به کاریکاتور اشراف داشته باشد و از همه مهم تر با دانش و تسلط به سراغ این هنر برود.

برخی بر این باورند که خاستگاه کاریکاتور در مطبوعات است،اما چندان که شما نیز اشاره کردید کاریکاتور چند سالی است که به دلیل غرض ورزی ها و حب و بغض هایی که نسبت به آن اعمال می شود در مطبوعات رنگ باخته و دیگر نشریات به آن شکلی که باید تمایلی به انتشار کاریکاتور ندارند.درحالی که انتشار کاریکاتور صرف نظر از پیام های اجتماعی که در خود دارد
می تواند به ارتقاء دیدگاه بصری و تصویری مخاطبان نیز بیافزاید.با این حال،آیا هنوز می توان به رجعت کاریکاتور به جایگاه اصلی اش یعنی مطبوعات امیدوار بود؟
چرا که نه.من دراین زمینه نا امید نیستم و فکر می کنم این مسئله در آینده نزدیک حتما صورت می گیرد و ما شاهد انتشار کاریکاتورهای بیشتری در حوزه مطبوعات هستیم و حتی مثل سابق،ستون هایی به کاریکاتور نیز اختصاص می یابد.اگرچه معتقدم این جریان های سیاسی هستند که همیشه روزنامه ها را پیش برده اند و متاسفانه کاریکاتور را در پییشبرد اهداف خود،اهرم و ابزار قرار داده اند.درحالی که نباید با کاریکاتور برخورد ابزاری کرد.زیرا کاریکاتور فارغ از بعد پیام رسانی دارای مولفه های دیگری هم هست و جا دارد که این مولفه ها نیز مورد توجه واقع شود.

برگردیم به نمایشگاه «دورهمی»کاریکاتوریست ها.با وجود آن که یک هفته از افتتاح این نمایشگاه گذشته میزان استقبال از آثار را چطور می بینید؟
می توان گفت استقبال از آثار از سوی مخاطبان به ویژه جوانانی که به کاریکاتور علاقمندند راضی کننده بوده است.آثاری که از کاریکاتوریست های بزرگی مثل کامبیز درم بخش،جواد علیزاده و ...ارائه شده بود تاثیر گذار و زیبا بود.به عنوان مثال،جواد علیزاده تصویری از دکتر شریعتی کار کرده بود که در نوع خو زیبا بود.باقی هنرمندان نمایشگاه نیز با تکنیک های مختلف به خلق اثر پرداخته بودند که برآیند کارها مطلوب بود.در عین حال،هنرمندانی که در این نمایشگاه آثارشان را در کنار یکدیگر به نمایش گذاشته اند سابقه دوستی و همکاری طولانی با هم دارند.ما پیش از این،در خانه هنرمندان گروهی به نام «نهال دوستی»را راه اندازی کردیم و حتی قصد داریم این گروه را گسترش دهیم.

به نظر شما چرا تعداد کتاب های تصویری یا به طور مشخص کتاب هایی که با موضوع کاریکاتور کار شده اند کمتر درایران منتشر می شود؟
احتمالا یک دلیلش می تواند این باشد که برخی از ناشران ناگزیر به دنبال سود اقتصادی و عواید حاصل از چاپ یک کتاب هستند و پیش خود فکر می کنند انتشار کتاب کاریکاتور که طیف محدودی مخاطب دارد این منفعت را برای آنها در بر نخواهد داشت.اما امروز با وجود گسترش اینترنت و پیشرفت های روز افزون،هنرمندان می توانند به جای کتاب،آثار خود را درقالب سی دی به مخاطبانشان ارائه کنند.کما این که خود من نیز چنین تصمیمی دارم.

پس با این شرایط کتاب کاغذی به تدریج از دور خارج می شود؟
نه این که کتاب کاغذی ازبین برود.بلکه براساس تحولاتی که هر روز شاهد آن هستیم می بینیم که عمده اطلاعات و معلومات به کامپیوترها منتقل شده و این مسئله به تسریع امور کمک زیادی کرده است.ولی ورود کامپیوتر و اینترنت و سایر مسائل به این معنی نیست که کتاب کاغذی منسوخ شود.به نظرم هرکدام از این ها جایگاه خود را دارند.

خود شما به عنوان کاریکاتوریستی با سابقه وضعیت کاریکاتور را درحال حاضر چطور ارزیابی می کنید؟
کاریکاتور هنری است که برخلاف سایر شاخه های هنر تجسمی، حساسیت بر انگیز است.بنابراین، باید به حساسیت هایی که بعد از انتشار یا نمایش یک کاریکاتور صورت می گیرد توجه کرد.با این حال،تصور می کنم فضا برای خلق کاریکاتور تا حدود زیادی صلح آمیز و تعدیل کننده شده است.اما باز هم ضرورت دارد زمینه برای تنفس بیشتر کاریکاتور در سطح جامعه فراهم شود.به نظرم امروز هنرمندان برای ارائه کاریکاتورهای خود هوشمندانه عمل می کنند و این حسن بزرگی است که نباید آن را دست کم گرفت.ضمن این که امروز می بینیم تعداد کاریکاتوریست هایی که دارای تحصیلات آکادمیک هستند در این عرصه زیاد است و خود این مسئله می تواند در بهبود روند کاریکاتور نقش داشته باشد.

اما در این میان، هنوز برخی مشکلات به قوت خود باقی است.به عنوان مثال همچنان نشریه تخصصی کاریکاتور نداریم؟
همین طور است.ضمن این که مدت هاست نشریه خوبی مثل «کیهان کاریکاتور» تعطیل شده.درحالی که نشریه ای تخصصی در زمینه کاریکاتور بود.امیدوارم نشریات تازه تری با رویکرد کاریکاتور منتشر شوند و انتشار و استمرار آنها موجب ثبات کاریکاتور شود.
گفت وگو:آزاده صالحی